ტარიელისაგან თავის ამბის მბობა, ოდეს ავთანდილს უამბო
ახლა ძალიან ყურადღებით უნდა მივადევნოთ თვალი, რასაც ტარიელი უყვება ავთანდილს. ტარიელი ხომ პოემის მთავარი გმირია და მისი ამბავიც, ცხადია, პოემის მთავარი ამბავია.
- ინდოეთი შვიდი სამეფოსაგან შედგება, - ჰყვება ტარიელი, - ადრე ექვსი სამეფო ფარსადანს ემორჩილებოდა, ხოლო მეშვიდე - მამაჩემს, სარიდანს. მაგრამ, მიუხედავად იმისა, რომ სარიდანს ყველა მტერი დამარცხებული ჰყავდა, თავის სამეფოს ძლევამოსილად მართავდა, მორჭმით იჯდა მეფედ და სულ „ზეიმი და ზარები“ ჰქონდა, მოულოდნელად გადაწყვიტა, თავისი სამეფო ინდოეთის გაერთიანებული ექვსი სამეფოსათვის შეეერთებინა და მეფე ფარსადანს დამორჩილებოდა.
ხალვა მოსძულდა, შეექმნა გულს კაეშანთა ჯარები.
თქვა: „წამიღია მტერთაგან ძლევით ნაპირთა არები,
ყოვლგნით გამისხმან, მორჭმით ვზი, მაქვს ზეიმი და ზარები.“
ბრძანა: „წავალ და მეფესა ფარსადანს შევეწყნარები.“
ფარსადანს წინა დაასკვნა გაგზავნა მოციქულისა,
შესთვალა: „შენ გაქვს მეფობა ინდოეთისა სრულისა,
აწე მწადს, თქვენსა წინაშე მეცა ვცნა ძალი გულისა,
სახელი დარჩეს ჩემისა ერთგულად ნამსახურისა.“
ფარსადანი ძალიან გაახარა ან ამბავმა, სარიდანს უმაღლესი თანამდებობები უბოძა, ერთი სამეფოც დაუმატა და თავისი სწორივით ეპყრობოდა:
ფარსადან შექმნა ზეიმი ამა ამბისა მცნობელმან,
შესთვალა: „ღმერთსა მადლობა შევსწირე ხმელთა მფლობელმან,
რათგან ეგე ჰქმენ მეფემან, ჩემებრ ინდოეთს მპყრობელმან,
აწ მოდი, ასრე პატივ გცე, ვითა ძმამან და მშობელმან.“
ერთი სამეფო საკარგვად, უბოძა ამირბარობა,
თვით ამირბარსა ინდოეთს აქვს ამირსპასალარობა,
მეფედ რა დაჯდა, არა სჭირს ხელისა მიუმწვდარობა,
სხვად პატრონია, მართ ოდენ არა აქვს კეისარობა.
ახლა ცოტა ხნით შევწყვიტოთ შინაარსის თხრობა და ტარიელის მონაყოლი განვიხილოთ.
ტარიელის მონათხრობში ყველაზე დიდ ყურადღებას იპყრობს ის, რომ მისმა მამამ სარიდანმა თავისი დამოუკიდებელი სამეფო ნებაყოფლობით შეუერთა ინდოეთის გაერთიანებულ სახელმწიფოს.
ეს, როგორც ქვემოთ ვნახავთ, პოემის ერთ-ერთი მთავარი ინტრიგაა, რასაც შემდგომში ძალზე მძიმე და ტრაგიკული შედეგები მოჰყვა.
მიუხედავად იმისა, რომ სარიდანის ნაბიჯი ფრიად გონივრული და პატრიოტული ჩანს, ნებაყოფლობითი შეერთების ამბავი მაინც ძალიან საეჭვოდ ხვდება ყურს და უსიამოვნო მოგონებებს აღგვიძრავს ჩვენი, ქართველი ხალხის ორი საუკუნის წინანდელი ისტორიიდან.
მართლაც, თუ ამ ვითარებას ისტორიულ სინამდვილეში წარმოვიდგენთ, ცოტა არ იყოს უცნაურად მოგვეჩვენება, რომ სარიდანმა მორჭმული მეფობა თავისი ნებით დათმო და მეფე სარიდანს დაემორჩილა. ისტორიულ სინამდვილეში, ცხადია, სრულიად საპირისპიროდ ხდებოდა ხოლმე: ან დამოუკიდებელი სამეფო ყოველნაირად ცდილობდა დამოუკიდებლობის შენარჩუნებას, ან კიდევ სახელმწიფოს ერთი ნაწილი ცდილობდა გამოყოფას და დამოუკიდებლობის მიღწევას.
„ვეფხისტყაოსანში“ არაფერია ისეთი, რაც ისტორიულ რეალობებს ეწინააღმდეგებოდეს. რა თქმა უნდა, არც ამ შემთხვევაში უნდა დავინახოთ რაიმე უჩვეულო და არაისტორიული სარიდანისა და ფარსადანის ერთიერთობაში. არადა, თუ ტარიელის მონაყოლს ვერწმუნებით, სწორედ ისტორიული რეალობებისათვის სრულიად არადამახასიათებელ მოვლენასთან გვაქვს საქმე - ეს არის დამოუკიდებელი, ძლიერი სამეფოს ნებაყოფლობითი შეერთება სხვა სახელმწიფოსთან, თუნდაც ერთი ერის სრული გაერთიანების მიზნით.
დამოუკიდებელი სამეფოს მიერთება სხვა სახელმწიფოსთან (ან ერთი ერის სრული გაერთიანება) ხდებოდა ან სისხლისმღვრელი ბრძოლების, ან რაღაც ძლიერი პოლიტიკური ზეწოლის შედეგად.
რუსთველის ეპოქაში, მაგალითად, საქართველოს გაერთიანებულ სამეფოსაც შემოუერთდა კახეთისა და ჰერეთის სამეფოები, მაგრამ ორივე დამორჩილების, დაპყრობის გზით, და არა ნებაყოფლობით.
ჩვენი სამშობლოც, საქართველო, ხშირად იდგა დამოუკიდებლობის დაკარგვის წინაშე. მის დაპყრობას, მიერთებას საუკუნეების მანძილზე ცდილობდნენ მეზობელი სახელმწიფოები. ზოგჯერ აღწევდნენ მიზანს, თუნდაც დროებით, ზოგჯერ ვერა.
ყველაზე ვერაგული გზით ეს მოახერხა რუსეთის იმპერიამ, რომელმაც 1801 წელს საქართველო ძალით მიიტაცა და ეს გამოაცხადა, როგორც საქართველოს რუსეთთან ნებაყოფლობითი შეერთება 1783 წელს დადებული გეორგიევსკის ტრაქტატის საფუძველზე.
ამას ისე დაჟინებით გვიჭედავდნენ გონებაში, განსაკუთრებით საბჭოთა პერიოდში, რომ ქართველების დიდ ნაწილს მართლა ასე ეგონა. დღეს, რა თქმა უნდა, სიმართლე ყველამ გაიგო.
სიმართლე კი ისაა, რომ 1783 წლის ტრაქტატი საქართველოს რუსეთთან შეერთებას კი არ გულისხმობდა, არამედ ეს იყო შეთანხმება ორ დამოუკიდებელ ქვეყანას შორის, რომელთაგან ერთი, საქართველო, გარეშე მტერთაგან უნდა დაეცვა ერთმორწმუნე რუსეთს. სამაგიეროდ საქართველო უარს ამბობდა რუსეთთან შეუთანხმებლად საგარეო პოლიტიკის გატარებაზე, საჭიროების შემთხვევაში კი რუსეთს თავისი ჯარით დაეხმარებოდა; საქართველოს მეფე რუსეთის სამეფო კარს უნდა დაემტკიცებინა და ა.შ. ამ ტრაქტატით საქართველო პოლიტიკურ დამოუკიდებლობას არ ჰკარგავდა. იგი რუსეთის პოლიტიკური გავლენის სფეროში შედიოდა მხოლოდ.
მაგრამ რუსეთმა, თავის მხრივ, ამ ხელშეკრულების პირობები არ შეასრულა. კერძოდ, მან საქართველოს არავითარი დახმარება არ გაუწია სპარსეთის განმგებლის აღა-მაჰმად-ხანის შემოჭრის დროს. ხოლო ერეკლე მეორის გარდაცვალების შემდეგ, ისარგებლა რა ტახტის მემკვიდრეთა შორის უთანხმოებით და საქართველოს დასუსტებით, საქართველო თავის შემადგენლობაში ძალადობრივად შეიერთა, ამის მოწინააღმდეგეებს სასტიკად გაუსწორდა, მეფობა გააუქმა, საქართველოში დაამყარა უცხო, უსასტიკესი რეჟიმი, გააუქმა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია, სისხლში ჩაახშო სახალხო უკმაყოფილების ყოველგვარი გამოვლინება და უამრავი უბედურება დაატეხა თავს საქართველოს.
და ყოველივე ამას ეწოდა საქართველოს ნებაყოფლობითი შეერთება რუსეთთან!
და ამას გვაჯერებდნენ 200 წლის მანძილზე!
მაგრამ იმას კი აღარ გვეუბნებოდნენ, რომ თუკი 1783 წელს დადებული ტრაქტატი საქართველოს რუსეთთან შეერთების ხელშეკრულება იყო, მაშინ როგორ მოხდა ის, რომ საქართველო რუსეთს იმავე 1783 წელს კი არ შეუერთდა, არამედ მთელი 18 წლის შემდეგ, 1801 წელს.
ერთი სიტყვით, დამოუკიდებელი ქვეყნის მეორესთან ნებაყოფლობითი შეერთება სრულიად დაუჯერებელია და ეწინააღმდეგება ისტორიულ სინამდვილეს.
არადა, ასეთ რამეს - მამაჩემმა თავისი სამეფო ინდოეთს ნებაყოფლობით შეუერთაო - გვეუბნება ტარიელი, რუსთველის პოემის იდეალური გმირი, მართალი, პატიოსანი, კეთილშობილი, უებრო ვაჟკაცი, სამშობლოს გულმხურვალე პატრიოტი!
მაგრამ „ვეფხისტყაოსანში“ არაფერია ისეთი, რაც ისტორიულ რეალობებს ეწინააღმდეგება.როგორც ჩანს, რუსთველს ნაგულისხმევი ჰქონდა, რომ სარიდანის სამეფოს ინდოეთთან შეერთებაც ისე მოხდა, როგორც ეს ისტორიულ სინამდვილეში ხდებოდა ხოლმე. კერძოდ, ეს არ ყოფილა ნებაყოფლობითი შეერთება.
საქმე ისაა, რომ ტარიელი ავთანდილს უყვება ოფიციალურ ვერსიას სარიდანის სამეფოს ინდოეთთან შეერთების შესახებ, ანუ იმას, რაც მისთვის უთქვამთ, ისევე, როგორც ჩვენ გვეუბნებოდნენ საქართველოს რუსეთთან შეერთების შესახებ.
ისტორიული რეალობების გათვალისწინებით, სარიდანის სამეფოს ინდოეთთან შეერთების ამბავი ასე უნდა წარმოვიდგინოთ:
ინდოეთის, ანუ ექვსი გაერთიანებული სამეფოს მეფემ ფარსადანმა რაღაც საშუალებებით აიძულა სარიდანი, თავისი დამოუკიდებელი სამეფო შეეერთებინა ინდოეთის გაერთიანებული სახელმწიფოსათვის, მაგრამ ამის სანაცვლოდ სარიდანი საშვილიშვილოდ მიიღებდა ინდოეთში უმაღლეს თანამდებობებს და დამატებით ერთ სამეფოსაც. ეს იყო პოლიტიკური გარიგება, რათა სარიდანის სამეფო კვლავ გამოყოფის საშიშროების წინაშე არ დამდგარიყო.
ეს ყოველივე ოფიციალურად უნდა გამხდარიყო ცნობილი, როგორც ნებაყოფლობითი შეერთება.
ეს ოფიციალური ვერსია თავის დროზე ტარიელისათვის უნდა გაეცნოთ მამამისსა და ფარსადანს.
სწორედ ეს ვერსია მოუთხრო ტარიელმა ავთანდილს.
მიუხედავად ოფიციალური ურთიერთ კეთილგანწყობილებისა ფარსადანსა და სარიდანს შორის, თუ ისტორიულ რეალობებს გავითვალისწინებთ, მათ შორის აუცილებლად უნდა არსებულიყო გარკვეული ფარული დაძაბულობა და ეჭვი, რასაც გარკვეულ კრიტიკულ სიტუაციებში უნდა ეჩინა თავი.
მართლაც ასე მოხდა, რასაც შინაარსის თანდათანობითი გაცნობისას შევიტყობთ.
ერთი სიტყვით, სარიდანის ინდოეთთან შეერთების ამბავი რუსთველს სრული ისტორიული რეალობების გათვალისწინებით აქვს გადმოცემული.
ახლა, სანამ შინაარსს გავაგრძელებდეთ, კიდევ რამდენიმე კომენტარი გავაკეთოთ.
როგორც ვთქვით, მეფემ სარიდანს უბოძა „საკარგვად“ ერთი სამეფო და ორი თანამდებობა - ამირბარობა და ამირსპასალარობა.
ჯერ „საკარგავის“ შესახებ.
საქართველოში სახელმწიფო მოღვაწეებს რაიმე დამსახურებისათვის გარკვეული ტერიტორიებით აჯილდოებდნენ, რომელსაც „საკარგავი“ ეწოდებოდა. ეს „საკარგავი“ შეიძლებოდა ჩამორთმეოდა იმავე პირს, თუ რაიმეს დააშავებდა. ასეთივე წესია ასახული „ვეფხისტყაოსანშიც“: სარიდანს თავისი სამეფოც დარჩა და ერთი „საკარგავი“ სამეფოც ერგო მისი დიდი დამსახურების (სინამდვილეში პოლიტიკური გარიგების) გამო.
ახლა ორი თანამდებობის - ამირბარობისა და ამირსპასალარობის შესახებ.
ინდოეთში წესად ყოფილა ამ ორი თანამდებობის დაკავება ერთი პირის მიერ: „თვით ამირბარსა ინდოეთს აქვს ამირსპასალარობა’.
საქართველოშიც ასეთივე წესი იყო (ყოველ შემთხვევაში, რუსთველის ეპოქაში): ერთ პირს ორი თანამდებობა ეკავა ხოლმე - ამირსპასალარისა და მანდატურთუხუცესისა.
განსხვავება მხოლოდ ისაა, რომ ორი თანამდებობიდან მეორე საქართველოში იყო მანდატურთუხუცესი, ხოლო ინდოეთში - ამირბარი. ამიტომ, არსებობს მოსაზრება, რომ რუსთველი „ამირბარში“ „მანდატურთუხუცესს“ გულისხმობს, თუმცა ტრადიციული თვალსაზრისით „ამირბარი“ ზღვათა ვაზირს, ადმირალს ნიშნავს.
მოდით, იმის განსჯაში ნუ შევალთ, რომელი თვალსაზრისია სწორი, და გავაგრძელოთ იმის გაცნობა, თუ რას უყვება ტარიელი ავთანდილს:
- ფარსადან მეფეს შვილი არ ჰყავდა, ამიტომ მე მიშვილა და სამეფოდ გაზრდა დამიწყო. (როგორც ჩანს, სარიდანის სამეფოს საბოლოო შემომტკიცების მიზნით).
როდესაც 5 წლისა გავხდი, ინდოეთის დედოფალსაც შეეძინა შვილი, რომელსაც ნესტან-დარეჯანი დაარქვეს. ამის აღსანიშნავად ინდოეთში დიდი ზეიმი გაიმართა. მეფე-დედოფალს მეც და ნესტანიც ერთნაირად ვუყვარდათ და ერთად გვზრდიდნენ.
როდესაც ნესტანი წამოიზარდა, მეფე-დედოფალმა გადაწყვიტა, თავისი ასული გაეზარდათ სამეფო ტახტზე დასასმელად, ამიტომ მე მამასთან დამაბრუნეს.
ახლა ისევ შევწყვიტოთ თხრობა და ინდოეთში შექმნილი ვითარება შევუდაროთ ისტორიული საქართველოსა და პოემის არაბეთის ვითარებებს.
სამივე ქვეყნის წინაშე ერთნაირი პრობლემა დგას. ესაა ტახტის მემკვიდრის პრობლემა. სამივე ქვეყანაში ერთადერთი მემკვიდრე არის ქალი: არაბეთში - თინათინი, ინდოეთში - ნესტან-დარეჯანი, ხოლო ისტორიულ საქართველოში - თამარი.
გავიხსენოთ, რომ პოემის შესავალში რუსთველი თამარზე ამბობს - „მისი სახელი შეფარვით ქვემორე მითქვამს, მიქიაო“. ისიცა ვთქვით, რომ თამარი „შეფარულია“ არაბეთის მეფის ასულ თინათინში.
რახან ინდოეთის მეფესაც ერთადერთი ასული ნესტანი ჰყავს, გამოდის, რომ თამარი „შეფარულია“ ნესტანშიც.
თუ რატომ დასჭირდა რუსთველს თამარის „შეფარვა“ ორ პერსონაჟში - თინათინსა და ნესტანში, ამის შესახებ ქვემოთ ვიმსჯელებთ.
კიდევ ერთი რამ გავიხსენოთ.
ტარიელის მონათხრობის მიხედვით, ინდოეთთან სარიდანის სამეფოს შეერთების შემდეგ ფარსადანი უკვე შვიდი სამეფოს მფლობელი გახდა.
ისტორიულ წყაროებში საქართველოც „შვიდ სამეფოდ“ იწოდება. სხვათა შორის, ტერმინი „შვიდი სამეფო“ დამკვიდრებული ჩანს თამარის მამის, გიორგი 111-ის დროს.
ასეთი დამთხვევა არაა შემთხვევითი, რადგან რუსთველი, თავისივე სიტყვით, „შეფარვით“ გადმოსცემს თამართან დაკავშირებულ მოვლენებს.
რაც შეეხება მესამე ქვეყანას - არაბეთს, იგი არაა წოდებული „შვიდ სამეფოდ“, მაგრამ ისიც სამეფოთა გაერთიანებას წარმოადგენს. როსტევანი არის „მეფეთა ზედა მფლობელი“. აქედან ერთი სამეფო ეკუთვნის ავთანდილს.
ბუნებრივად ისმება კითხვა: მოხდა თუ არა საქართველოში იგივე, რაც ინდოეთში, სადაც სარიდანის სამეფოს შეერთების შემდეგ ინდოეთი შვიდი სამეფოს გაერთიანებად იქცა? რომელი იყო საქართველოში ასეთი „მეშვიდე“ სამეფო?
ამის შესახებ ცნობილ ქართველ მეცნიერს პავლე ინგოროყვას აქვს ასეთი ვერსია: მისი მტკიცებით, ასეთი სამეფო იყო ჰერეთი, რომელიც დავით აღმაშენებელმა შემოუერთა გაერთიანებულ საქართველოს 1117 წელს და ჰერეთის ერისთავებად ჰერეთის ყოფილი სამეფო საგვარეულოს წარმომადგენლები დატოვა. ინგოროყვას მტკიცებით, ჰერეთის სამეფო საგვარეულო ბაგრატიონთა ერთ შტოს წარმოადგენდა, ხოლო ცნობილი ისტორიული პირი, ჰერეთის ერისთავი შოთა იგივე შოთა რუსთველია და სწორედ ისაა „ვეფხისტყაოსნის“ ტარიელი. მაგრამ ეს მეცნიერული ჰიპოთეზა პავლე ინგოროყვამ დამაჯერებლად ვერ განავითარა.
პავლე ინგოროყვას ტრაგიკული შეცდომის საფუძველი იყო რუსთველოლოგთა უმრავლესობის მიერ აღიარებული შეხედულება, რომ „რუსთველი“ საერო პირის, ერისთავის გვარწოდება შეიძლებოდა ყოფილიყო, მიუხედავად იმისა, რომ ისტორიულ წყაროებში ცნობილი ყველა „რუსთველი“ ეპისკოპოსია. ინგოროყვამ უზარმაზარი მუშაობა მოახმარა იმის მტკიცებას, რომ ქალაქი რუსთავი თამარის დროს ჰერეთის საერისთავოს შემადგენლობაში შედიოდა და ამის გამო ჰერეთის ერისთავ შოთას ამ დროს შეიძლებოდა ჰქონოდა გვარწოდება „რუსთველი“.
რუსთველოლოგებმა ეს მოსაზრება არ გაიზიარეს, რადგან ქალაქი რუსთავი არასოდეს ყოფილა ჰერეთის საერისთავოს შემადგენლობაში და არც ჰერეთის რომელიმე ერისთავს ჰქონია ოდესმე გვარწოდება „რუსთველი“.
პავლე ინგოროყვას ამ ტრაგიკულმა შეცდომამ სრულიად დაანგრია მისი საინტერესო ვერსია შოთა რუსთველისა და ჰერეთის ერისთავ შოთას იგივეობის შესახებ.
თუ პოემის ავტორად ეპისკოპოს რუსთველს ვიგულისხმებთ (რუსთველოლოგიაში ამის დასაბუთების საინტერესო ცდებიც არსებობს), მაშინ ინგოროყვას ვერსია შესაძლოა სწორი აღმოჩნდეს, რადგან მაშინ საჭირო აღარ იქნება იმის მტკიცება, რომ ქალაქი რუსთავი იმხანად ჰერეთის საერისთავოში იყო და სწორედ ამ პერიოდში შეიძლებოდა ჰქონოდა ჰერეთის ერისთავ შოთას გვარწოდება „რუსთველი“. ხოლო რაც შეეხება რუსთავის ეპარქიის ეპისკოპოს რუსთველს, იგი შეიძლებოდა ყოფილიყო საქართველოს ნებისმიერი კუთხის წარმომადგენელი, მათ შორის ჰერეთისაც, და ჰერეთის ერისთავი შოთა, შესაძლოა, ერთ პერიოდში მართლაც ყოფილიყო ეპისკოპოსი რუსთველი - ე.ი. შოთა რუსთველი. - მეფე ფარსადანმა თავისი ასულისათვის კოშკი ააგო, - განაგრძობს ტარიელი, - და აღმზრდელად საკუთარი და მიუჩინა, ქაჯეთში გათხოვილი, მაგრამ დაქვრივებული დავარი.
(ცნობილი ქართველი მწერლის ნოდარ დუმბაძის სახუმარო განმარტებით, დავარი თავადვე ამბობს თავის თავზე „და ვარო“, ე.ი. მეფის და ვარო).
ნესტან-დარეჯანს ვერავინ ხედავდა. მას ასმათი და ორი მონა ემსახურებოდა.
მე კი, მიუხედავად იმისა, რომ მამასთან დამაბრუნეს, მაინც მეფის სასახლეში ვიზრდებოდი და მეფე-დედოფალი შვილივით მზრდიდნენ.
თხუთმეტისა წლისა ვიყავ, მეფე მზრდიდა ვითა შვილსა,
დღისით ვიყვი მის წინაშე, გამიშვებდის არცა ძილსა.
ამ დროს მამა მომიკვდა. ფარსადანი ძალიან დამწუხრდა. მე მთელი წელიწადი ბნელში ვიჯექი და ვგლოვობდი.
ერთ დღეს მეფისაგან გამოგზავნილი დიდებულები მესტუმრნენ და მეფის დანაბარები გადმომცეს. მეფე მთხოვდა, შემეწყვიტა გლოვა და მამის თანამდებობანი დამეკავებინა. მე მწუხარებამ კიდევ ერთხელ დამრია ხელი, მაგრამ მეფის თხოვნას დავემორჩილე და სამეფო კარს ვეახელი. მეფე-დედოფალმა გვერდით დამისვეს, მამის თანამდებობების დაკავების შესახებ ახლა თავადვე მითხრეს. მე წინააღმდეგი ვიყავი, მაგრამ არ მომეშვნენ და თაყვანი მცეს, როგორც ამირბარს.
თავადობა ინდოთა და მრავალთაცა მქონდა სხვათა,
ვნაპირობდი, თუ ვინ იყვის მავნებელად ჩემთა სპათა.
გავიხსენოთ, რომ ავთანდილიც „მენაპირე“ იყო, ანუ საზღვრისპირა სამეფოს მფლობელი.