ტარიელისაგან ხატაეთს წასვლა და დიდი ომი
- ხატაეთისაკენ დიდი ლაშქარი დავძარი. ინდოეთის საზღვარზე რომ გადავედი, რამაზ მეფის კაცი შემომხვდა და მისი დანაბარები გადმომცა. რამაზ მეფე პატიებას ითხოვდა დაუმორჩილებლობისათვის, გვევედრებოდა, არ ამოგვეწყვიტა ისინი, ლაშქარი ადგილზე დაგვეტოვებინა და მხოლოდ მცირეოდენი მხლებლები წამოგვეყვანა. გვპირდებოდა, რომ ციხე-ქალაქს ჩაგვაბარებდა.
ვაზირებმა მირჩიეს, - შენ ყმაწვილი ხარ, ჩვენ კი გამოცდილები ვართ და მათი ბევრი სიმუხთლე გვინახავსო. ნუ ენდობი მათ, მცირე რაზმი წაიყოლე, მაგრამ ლაშქარი შორიახლოს წამოგყვეს, რომელთანაც კავშირი ხშირად იქონიეო. თუ დაინახო, რომ არ მუხთლობენ, მიენდე, ხოლო თუ არ დაგმორჩილდნენ, შენი რისხვა მაშინ დაატეხეო.
გვერდსა დავისხენ ვაზირნი, ვიუბნეთ, გავიზრახენით;
მითხრეს თუ: „ხარო ყმაწვილი, ბერნი მით გკადრებთ, გლახ, ენით:
არიან მეტად მუხთალნი, - ჩვენ ერთხელ კვლაცა ვნახენით, -
არამცა მოგკლეს ღალატად, არამცა ვივაგლახენით!
ჩვენ ამას გირჩევთ, წახვიდე კარგითა მართ მამაცითა,
ლაშქარნი ახლოს გეკიდენ, სცნობდენ ამბავსა კაცითა;
გულ-მართღლად იყვენ, მიენდევ, აფიცე ღმრთითა და ცითა,
არ დაგმორჩილდენ, შეჰრისხდი რისხვითა კვლა და კვლაცითა.“
რამაზ მეფეს შევუთვალე, რომ მის თხოვნას ვასრულებდი, ლაშქარს აქ ვტოვებდი და მცირეოდენი მხლებლები მომყავდა. ლაშქარს კი ვუბრძანე, ჩემი გზით ევლოთ და თუ შველა დამჭირდებოდა, სასწრაფოდ მომშველებოდნენ.
სამი დღე ვიარეთ. კიდევ ერთი კაცი მოგვეახლა რამაზისაგან და ძღვენი მოგვართვა. რამაზ მეფე გვაცნობებდა, რომ ჩემთან შეხვედრა სურდა, რათა კიდევ უფრო მეტი ძღვენი მოერთმია. შევუთვალე, რომ მეც მინდოდა, ერთმანეთს ტკბილად შევხვედროდით.
გზა გავაგრძელეთ და ერთი ტევრის პირას შევისვენეთ. ისევ მოვიდნენ რამაზის მოციქულები და მითხრეს, რამაზ მეფე უკვე მოდის და ხვალ დილით შეგხვდებათო. მოციქულები მოსასვენებლად გავგზავნე. ერთი მათგანი უკან შემობრუნდა და მითხრა, მამათქვენისაგან დიდად ვარ დავალებული, მისი გაზრდილი ვარ და ვერ გაგწირავო. რამაზ მეფეს ღალატი აქვს ჩაფიქრებული, იგი მცირეოდენი მხლებლებით შემოგეგებება, მაგრამ უკან ლაშქარი მოჰყავს, მას ნიშანს მისცემენ და ამოგწყვეტენო. მე მადლობა ვუთხარი მას, სამაგიერო პატივისცემას დავპირდი, თან გავაფრთხილე, ამხანაგებმა არაფერი იგრძნონ, მათთან დაბრუნდი-მეთქი. ეს ამბავი არავის გავანდე, მაგრამ ლაშქარში კაცი გავგზავნე, სასწრაფოდ წამოსულიყვნენ.
არვის გავანდე სულ-დგმულსა, დავმალე ვითა ჭორია,
რაცა იქმნების, იქმნების, ყოვლი თათბირი სწორია!
მაგრა სპათაკე გავგზავნე კაცი, თუ გზაცა შორია,
შევსთვალე: „ფიცხლა წამოდით, მოგრაგნეთ მთა და გორია!“
ახლა მცირე ხნით შევწყვიტოთ შინაარსის თხრობა და დავუკვირდეთ რუსთველის პოეტურ მეტყველებას.
რუსთველი ძალიან ხშირად იყენებს მის მიერვე შექმნილ გასაოცარ სიტყვებს პოეტური, მხატვრული ეფექტის მისაღწევად. სწორედ ერთი ასეთი სიტყვაა „მოგრაგნეთ“ (შევსთვალე: „ფიცხლა წამოდით, მოგრაგნეთ მთა და გორია!“) იგი, შეიძლება ითქვას, ხელოვნური სიტყვაა, მაგრამ ძნელი წარმოსადგენია სხვა სიტყვა, რომელიც ასე ზუსტად და შთამბეჭდავად გადმოსცემდა ტარიელის ბრძანებას, სასწრაფოდ მოშველებოდნენ მას.
- როდესაც ქედს გადავადექით, - აგრძელებს ტარიელი, - ჩვენსკენ მომავალი რამაზ მეფის ხალხი დავინახეთ. მაშინ კი ყველას ვუთხარი რამაზ მეფის სიმუხთლის შესახებ და ბრძანება გავეცი, სასწრაფოდ აღჭურვილიყვნენ საომრად. როდესაც რამაზ მეფემ საომრად გამზადებულნი დაგვინახა, შემოგვითვალა, - ჩვენ არ გვიორგულია, თქვენ რატომ ხართ საომრად აღჭურვილნიო. მაშინ მეც გავამჟღავნე, რომ მათი ღალატის შესახებ ყველაფერი ვიცოდი:
შევსთვალე, თუ: „მეცა ვიცი, რაცა ჩემთვის გაგიგია,
თქვენ რასაცა სთათბირობდით, არ იქმნების, არ, იგია!
ბრძანეთ, მოდით, შემებენით, ვითა წესი და რიგია,
მეცა თქვენად დასახოცლად ხელი ხრმალსა დამიგია.“
ახლა კი რამაზ მეფემაც გაამჟღავნა დაფარული ღალატი და ლაშქარს ნიშანი მისცეს. ყოველი მხრიდან დაგვესხნენ თავს, მაგრამ ვერაფერი გვავნეს.
შუბი ვსთხოვე, ხელი ჩავჰყავ მუზარადის დასარქმელად,
საომარად ატეხილი ვიყავ მათად გამტეხელად,
ერთსა წავსყდი უტევანსა, წავგრძელდი და წავე გრძელად,
მათ ურიცხვი რაზმი ეწყო, წყნარად დგეს და აუშლელად.
ახლოს მივე, შემომხედნეს, „შმაგიაო“, ესე თქვესა,
მუნ მივჰმართე მკლავ-მაგარმან, სად უფროსი ჯარი დგესა,
კაცს შუბი ვჰკარ, ცხენი დავეც, მართ ორნივე მიჰხდეს მზესა,
შუბი გატყდა, ხელი ჩავყავ, ვაქებ, ხრმალო, ვინცა გლესა!
შიგან ასრე გავერივე, გნოლის ჯოგსა ვითა ქორი,
კაცი კაცსა შემოვტყორცი, ცხენ-კაცისა დავდგი გორი,
კაცი, ჩემგან განატყორცი, ბრუნავს ვითა ტანაჯორი,
ერთობ სრულად ამოვწყვიდე წინა კერძო რაზმი ორი.
საღამოხანს მათმა დარაჯმა დაინახა ჩვენი ლაშქარი, რომელიც სასწრაფოდ წამოსულიყო მოსაშველებლად. ხატაელებმა გაქცევა სცადეს, მაგრამ ყველა შევიპყარით, მათ შორის რამაზ მეფეც. ყველა მე მაქებდა. დაჭრილი მხოლოდ მკლავში ვიყავი. ლაშქარი ყველგან გავგზავნე საალაფოდ. ქალაქის ყველა კარი უომრად გავაღებინე. რამაზს ვუთხარი, თავისი მუხთლობა მოენანიებია და ციხე-სიმაგრეები ჩემთვის ჩაებარებინა. რამაზმაც ყველაფერი ჩამაბარა. უამრავი სიმდიდრე ჩავიგდეთ ხელში. ერთი რამ კი განსაკუთრებით მომეწონა, ეს იყო ყაბაჩა და რიდე, ძალიან უცხო და საკვირველი ნაქსოვი. გადავწყვიტე, იგი ნესტანისათვის მიმეძღვნა. მეფესაც ძვირფასი ძღვენი გავუგზავნე და ჩემი გამარჯვებაც შევატყობინე.
როგორც ვხედავთ, ამ თავში აღწერილია ინდოელთა და ხატაელთა ბრძოლის ფრიად შთამბეჭდავი სცენები. აქ, შეიძლება, ზოგი რამ გადაჭარბებული მოგვეჩვენოს, მაგალითად, ტარიელის მიერ კაცის კაცზე შემოტყორცნა, ცხენ-კაცის გორების დადგმა, წინა ორი რაზმის სრულად ამოწყვეტა და სხვა. მაგრამ, ჯერ ერთი, ეს მხატვრული ნაწარმოებია, სადაც დასაშვები და ბუნებრივია გარკვეული გადაჭარბებანი; მეორეც, რაღამ უნდა გააკვირვოს დღევანდელი ფილმების შემყურე, სადაც ერთი მარჯვე ტიპი მუშტებისა და ფეხების გამოყენებით ერთბაშად ორმოცდაათ თუ ას კაცს ამარცხებს.
მიუხედავად ამ გადაჭარბებებისა, რუსთველს ბრძოლის სრულიად ბუნებრივი და რეალისტური სურათი აქვს დახატული. მართლაც, ძველად, როდესაც ბრძოლა ხმლებითა და შუბებით ხდებოდა (და არა ცეცხლსასროლი იარაღებით და ყუმბარებით), იყვნენ რჩეული ვაჟკაცები, რომლებიც მტერს მრავლად ხოცავდნენ, მაგრამ ბრძოლიდან თითქმის უვნებელნი გამოდიოდნენ. სწორედ ასეთი ვაჟკაცები აღწევდნენ ღრმა სიბერემდე და ეს ჩვეულებრივი მოვლენა იყო. ასეთი გახლდათ ტარიელიც. ის ხატაელებთან ბრძოლის დროს მხოლოდ მკლავში დაიჭრა, ე.ი. მთლად უვნებელიც არ გამოსულა. იმ ეპოქის სხვა ნაწარმოებებში კი მთავარი გმირები გოლიათებსა და ბაყბაყ დევებს ებრძვიან და სრულიად უვნებელნი რჩებიან. ასე რომ, ხატაელებთან ბრძოლის სურათებში თითქმის ყველაფერი ბუნებრივი და რეალისტურია. ისეთი შთაბეჭდილებაც კი იქმნება, რომ თავად პოემის ავტორი პირადი გამოცდილების საფუძველზე აღწერს ამ ბრძოლას; რომ მასაც ხშირად მიუღია მონაწილეობა ასეთ ბრძოლებში და რომელიმე ბრძოლის დროს, შესაძლოა, მკლავშიც დაჭრილა, ან რაიმე მსუბუქი ჭრილობა მიუღია.
საერთოდ, ვინც „ვეფხისტყაოსანს“ კარგად არ იცნობს, მას ხშირად ჰგონია, რომ იგი სადევგმირო ნაწარმოებია, სადაც პოემის გმირები ლომებს და ვეფხვებს ხელით ახრჩობენ, უამრავ მებრძოლს ერთი ხელის გაქნევით ხოცავენ და ა.შ., მაგრამ ეს ასე არაა. ტარიელისა და ავთანდილის საბრძოლო ქმედებანი რეალისტურ საზღვრებს არ სცილდება.
ტარიელის ნათქვამიც კი - 15 წლის ასაკში, „ვით კატასა, ვხოცდი ლომსაო“, არაა დამაჯერებლობას მოკლებული. ჯერ ერთი, 15 წლის ადამიანს, რომელსაც საბრძოლო წვრთნა აქვს მიღებული, ბევრი რამ შეუძლია, მათ შორის ლომებზე ნადირობაც. ლომებს, ცხადია, მშვილდისრით ან შუბით ხოცავდნენ, რაც თავისუფლად შეეძლებოდა 15 წლის ტარიელსაც, თუმცა, კატასავით ადვილად ვხოცავდი ლომებსაო, რომ ამბობს, რა თქმა უნდა, ცოტა გადაჭარბებულია. (ისე, არც კატის მოკვლაა მაინც და მაინც ადვილი!).
რაც შეეხება ვეფხის „ხელით დახრჩობას“, ამის შესახებ მაშინ ვისაუბროთ, როდესაც ამ ეპიზოდს განვიხილავთ.