ვინ დაწერა „ვეფხისტყაოსანი“?
შენ, ალბათ, ბევრი ახალი ამხანაგი გაგიცვნია. გაცნობისას, ცხადია, ისინი თავიანთ სახელსა და გვარს გეუბნებოდნენ. შენც შენსას ეტყოდი. მაშ, მოდი, ჩვენც ასე დავიწყოთ -„ვეფხისტყაოსანის“ ავტორის ვინაობას გავეცნოთ და მერე ვნახოთ, რა დაწერა მან 800 წლის წინ.
„ვეფხისტყაოსანი“ ვინც დაწერა, ეს, ალბათ, შენც იცი, - ვინ და შოთა რუსთაველმა.
მაგრამ არც ასე მარტივადაა ეს საქმე. ავიღოთ, მაგალითად, გვარი „რუსთაველი“.
თითქოს ჩვეულებრივი გვარია, ისეთივე, როგორც შენ და შენს მეგობრებს გაქვთ.
მაგრამ დღეს იმაზეც კი დავობენ, სწორად წარმოვთქვამთ თუ არა ამ გვარს.
საქმე ისაა, რომ „ვეფხისტყაოსნის“ ავტორი რამდენჯერმე თავად ასე გვეცნობა - მე რუსთველი ვარო. რუსთველი და არა რუსთაველი. განსხვავება მხოლოდ ერთი პატარა „ა“ არის, რომელიც „თ“-ს და „ვ“-ს შორის არის მოთავსებული.
შენ სამართლიანად იკითხავ, - თუ პოემის ავტორი თავის თავს „რუსთველს“ უწოდებს, ჩვენ რატომ ვუწოდებთ „რუსთაველსო“?
საქმე ისაა, რომ ეს ფორმა „რუსთაველი“ პოემის ავტორის მიმართ სამი საუკუნის წინათ გამოიყენეს და მას შემდეგ დამკვიდრდა. ისე მტკიცედ დამკვიდრდა, რომ სადაო გახდა, თუ რომელი ფორმა უნდა ვიხმაროთ დღეს - „რუსთველი“ თუ „რუსთაველი“.
მაგრამ მეცნიერების დავას ჩვენ სად შევწვდებით! ჩვენ მარტივად განვსაჯოთ: რასაც „ვეფხისტყაოსნის“ ავტორი თავის თავზე გვეუბნება, ის დავიჯეროთ. ის კი გვეუბნება, რუსთველი ვარო.
ახლა შენ რომ მითხრა, მე ესა და ეს გვარი ვარო, არ უნდა დაგიჯერო?
ვთქვათ, მჭედლიშვილი ვარო, მითხარი. ხომ არ ვიქნები მართალი, რომ გითხრა, „მჭედლიშვილი“ კი არა, „მჭედელიშვილი“ ხარ-მეთქი.
ჰოდა, ჩვენც ისე მოვიხსენოთ „ვეფხისტყაოსნის“ ავტორი, როგორც თვითონ გვეუბნება - „რუსთველი“. რატომ არ უნდა დავუჯეროთ, რატომ უნდა შევუცვალოთ გვარი ჩვენს უდიდეს პოეტს?
ისე, თუ გინდა, შენც „რუსთაველი“ უწოდე, არც ესაა დიდი დანაშაული, მაგრამ მაინც გირჩევ - სჯობია, თვითონ პოემის ავტორს დაუჯერო.
„რუსთველი“, როგორც შენც კარგად ხვდები, უკავშირდება ქალაქის სახელწოდებას - „რუსთავს“.
საერთოდ, ისეთი გვარები, რომლებიც რომელიმე ქალაქს ან დასახლებულ პუნქტს უკავშირდება, ძველად საქართველოში ენიჭებოდათ დიდი თანამდებობის პირებს, რომლებიც ამ ქალაქს, ან დასახლებულ ადგილს ფლობდნენ. მაგალითად „თმოგველი“ თმოგვის მფლობელს ნიშნავდა, „ახალციხელი“ - ახალციხის მფლობელს და ა. შ.
ასეთივე წესით ენიჭებოდათ ზედწოდება მაღალი საეკლესიო თანამდებობის პირებს - ეპისკოპოსებსაც. მაგალითად, „ალავერდელი“ ალავერდის ეპისკოპოსს ეწოდა, „წილკნელი“ - წილკნის ეპისკოპოსს და ა.შ.. ეს ზედწოდებები ჩვენს ეკლესიაში დღესაც შენარჩუნებულია.
საინტერესო ისაა, რომ ისტორიულ წყაროებში ხშირად არიან მოხსენებულნი ადამიანები, რომელთა ზედწოდება „რუსთველი“, მაგრამ ყველა ისინი რუსთავის ეპისკოპოსები არიან. „ვეფხისტყაოსანი“ რომ სასულიერო შინაარსის თხზულება ყოფილიყო, მის ავტორად, რა თქმა უნდა, რუსთავის ერთ-ერთ ეპისკოპოსს მიიჩნევდნენ. მაგრამ რახან „ვეფხისტყაოსანი“ საერო ხასიათის ნაწარმოებს წარმოადგენს, მიჩნეულია, რომ ეპისკოპოს რუსთველების გარდა ალბათ იყვნენ რუსთავის მფლობელი ერისკაცი „რუსთველებიც“. მათ შორის გულისხმობენ „ვეფხისტყაოსნის“ ავტორსაც.
არც ისაა გამორიცხული, „ვეფხისტყაოსნის“ ავტორი მართლაც ეპისკოპოსი ყოფილიყო გარკვეულ პერიოდში და ლიტერატურული მოღვაწეობის გამო შენარჩუნებოდა ეს ზედწოდება.
აი, ასე არც მთლად მარტივადაა საქმე „ვეფხისტყაოსნის“ ავტორის გვარის შემთხვევაში.
ახლა „ვეფხისტყაოსნის“ ავტორის სახელის შესახებ.
„ვეფხისტყაოსნის“ ავტორი თავის პოემაში მარტო თავის გვარს გვიმხელს, სახელს კი - არა.
მას რომ „შოთა“ ერქვა, ეს სხვა გზებითა და წყაროებით არის შემორჩენილი. ეს დაადასტურა ერთმა აღმოჩენამაც გასული საუკუნის 60-იან წლებში. წმინდა ქალაქ იერუსა- ლიმში ქართული ჯვარის მონასტრის ერთ-ერთ სვეტზე სქელი საღებავის გადაცლის შემდეგ ქართველმა მეცნიერებმა გამოაჩინეს რუსთველის ფრესკა, რომელსაც წარწერაც ახლავს. ამ წარწერაში „რუსთველთან“ ერთად მოხსენებულია სახელი „შოთა“. ეს წარწერა და ფრესკა, როგორც ჩანს, შოთა რუსთველის მოღვაწეობის ახლო პერიოდშია შესრულებული.
რაც შეეხება იმას, თუ რატომ ჰქონდა რუსთველის ფრესკას საღებავის სქელი ფენა გადასმული, ამაზე მსჯელობა შორს წაგვიყვანს. ამის შესახებ ოდესმე შენ თვითონ დაფი- ქრდები და, იმედია, მიხვდები.