ფრიდონისაგან ნესტან-დარეჯანის ამბის მბობა
- ერთ დღეს მე და ფრიდონი ვნადირობდით, - განაგრძობს ტარიელი, - გადავადექით ერთ ქედს, რომელიც ზღვას გადაჰყურებდა. ამ ადგილმა ფრიდონს ერთი შემთხვევა გაახსენა: ერთხელ ამ ადგილას საკვირველი რამ ვნახეო. ვნადირობდი. უცებ ზღვაში სწრაფად მომავალი ნავი დავინახე, რომელსაც მრავალკეცი ფარდა ებურა. ნავში ულამაზესი ქალი იჯდა. ორმა ზანგმა ქალი ნაპირზე გადმოსვეს. იგი მზეს სჯობდა სილამაზით. დავაპირე მათთან მისვლა, მაგრამ მიუხედავად იმისა, რომ სწრაფი ცხენი მყავს, გამასწრეს და ზღვაში გაუჩინარდნენო.
ეს რომ ფრიდონისაგან გავიგონე, ცხენიდან გადმოვიჭერი და სისხლის ცრემლებით ავტირდი. ფრიდონს გაუკვირდა ჩემი საქციელი, მომეფერა, დამამშვიდა, ნეტავ არაფერი მეამბოო, ინანა. მე ვუთხარი, ის ქალი ჩემი მზე იყო, ვის გამოც ასეთ სატანჯველში ვარ-მეთქი, და ყველაფერი ვუამბე.
ფრიდონმა ჩემი მზის საძებრად თავისი მეზღვაურები გაგზავნა. მე მცირე იმედი გამიჩნდა, მაგრამ მეზღვაურებმა ვერაფერი შეიტყვეს. ისევ წარმეკვეთა სასო. ფრიდონს ვუთხარი, რომ უნდა წავსულიყავი. ყველა დარჩენას მეხვეწებოდა, მაგრამ მე სხვანაირად არ შემეძლო.
ფრიდონმა ეს საოცარი ცხენი მაჩუქა და გამომაცილა. ბევრი ვიტირეთ გამოთხოვებისას.
მე ნესტანის ძებნა განვაგრძე. კვლავ შემოვიარე მთელი ქვეყანა, მაგრამ ამაოდ, მის მნახველსაც ვერავის შევხვდი.
ასმათს და ჩემს მხლებლებს ვუთხარი, წასულიყვნენ და თავიანთი თავისთვის მიეხედათ. მაგრამ ისინი არ დამეთანხმნენ და ჩემთან დარჩნენ. მე ადამიანთა სამყოფელი არემარე მივატოვე და უკაცრიელ ადგილებში მხეცთა შორის გადავწყვიტე ყოფნა. ეს გამოქვაბული დევებს წავართვი. მათ წინააღმდეგობა გამიწიეს, მაგრამ ყველანი დავხოცე, თუმცა ჩემი მხლებლები კი დამიხოცეს. იმ დღიდან ამ გამოქვაბულში ვარ ასმათთან ერთად.
ესე ქვაბნი უკაცურნი ვპოვენ, დევთა შეეკაფნეს,
შემომებნეს, ამოვწყვიდენ, ყოლა ვერას ვერ მეხაფნეს,
მათ მონანი დამიხოცნეს, ჯაჭვნი ავად მოექაფნეს,
საწუთრომან დამაღრიჯა, ცქაფნი მისნი კვლავ მეცქაფნეს.
აჰა, ძმაო, მაშინდლითგან აქა ვარ და აქა ვკვდები;
ხელი მინდორს გავიჭრები, ზოგჯერ ვტირ და ზოგჯერ ვბნდები,
ესე ქალი არ დამაგდებს, - არს მისთვისვე ცეცხლ-ნადები, -
ჩემად ღონედ სიკვდილისა მეტსა არას არ ვეცდები!
რომე ვეფხი შვენიერი სახედ მისად დამისახავს,
ამად მიყვარს ტყავი მისი, კაბად ჩემად მომინახავს;
ესე ქალი შემიკერავს, ზოგჯერ სულთქვამს, ზოგჯერ ახავს;
რათგან თავი არ მომიკლავს, ხრმალი ცუდად მომიმახავს.
ტარიელმა თავისი ამბის თხრობა დაასრულა და კიდევ ერთხელ დარია ხელი დიდმა მწუხარებამ და სიშმაგემ.
ასმათმა ძლივს დააწყნარა ტარიელი. ავთანდილმა გულმხურვალედ თანაუგრძნო.
ტარიელ უთხრა ავთანდილს, ასმათის დადუმებულმან:
„შენ ყველაკაი გაამე მე ვერას ვერ ამებულმან,
გიამბე ჩემი ამბავი სიცოცხლე-გაარმებულმან,
აწ წადი, ნახე ჩენი მზე ნახვისა მოჟამებულმან.“
ავთანდილ უთხრა: „მე შენი გაყრა არ მომეთმინების,
თუ გაგეყრები, თვალთაგან ცრემლიცა დამედინების,
მართალსა გითხრობ, ამისი კადრება ნუ გეწყინების,
შენ ვისთვის ჰკვდები, მაგითა მას არა არ ელხინების.
რა აქიმი დასნეულდეს, რაზომ გინდა საქებარი,
მან სხვა იხმოს მკურნალი და მაჯასისა შემტყობარი,
მას უამბოს, რაცა სჭირდეს სენი, ცეცხლთა მომდებარი;
სხვისა სხვამან უკეთ იცის სასარგებლო საუბარი.
რაცა გითხრა, მომისმინე, ბრძენი გეტყვი, არა ხელი:
ასი გმართებს გაგონება, არ გეყოფის, არ, ერთხელი;
კარგად ვერას ვერ მოავლენს კაცი ეგრე გულფიცხელი.
აწ მე მინდა ნახვა მისი, ვისგან დამწვავს ცეცხლი ცხელი.
იგი ვნახო, სიყვარული მისი ჩემთვის დავამტკიცო;
მოვახსენო, რაცა მეცნას, მეტი საქმე არა მიცო;
შენ გენუკვი, შემაჯერო, ღმერთი იღმრთო, ცაცა იცო,
ერთმანერთი არ გავწიროთ, მაფიცო და შემომფიცო.“
შემომფიცე, - უთხრა ავთანდილმა, - აქედან არსად წახვიდე და აქ დამელოდო, მე დავბრუნდები და სატრფოს მოძებნაში დაგეხმარები.
მან მიუგო: „უცხოს უცხო აგრე ვითა შეგიყვარდი?
გასაყრელად გეძნელები, იადონსა ვითა ვარდი;
რაგვარამცა დაგივიწყე! რაგვარამცა უკუმქარდი!
ღმერთმან ქმნას და კვლაცა გნახო ალვა მორჩი, განაზარდი.“
ის ღამე ერთად გაატარეს, დილით კი ავთანდილი თავის ქვეყანაში წასასვლელად გაემზადა. ერთმანეთს გამოეთხოვნენ. ავთანდილი ასმათმა გააცილა და შეეხვეწა, არ დაევიწყებინა ტარიელი და ადრე დაბრუნებულიყო. ავთანდილი დაპირდა, რომ ორ თვეში დაბრუნდებოდა მას შემდეგ, რაც სატრფოს ინახულებდა და მას დავალების შესრულებას მოახსენებდა.
„ადრე მოვალ, არ გაგწირავ, არას დავზამ შინა ხანსა,
ოდენ სხვაგან არ წავიდეს, ნუსად არებს იმა ტანსა,
აქათ ორ თვე არ მოვიდე, ვიქმ საქმესა დაუგვანსა,
შეიგენით, მიცემულვარ ჭირსა რასმე თანისთანსა.“
ახლა პატარა კომენტარი გავაკეთოთ ერთ საინტერესო საკითხთან დაკავშირებით, რომელიც ამ თავში გვხვდება.
ტარიელი ამბობს, რომ მან გამოქვაბული დევებს წაართვა. დევები, რა თქმა უნდა, ადამიანებისაგან განსხვავებული ზღაპრული არსებებია, მაგრამ ტარიელის მონათხრობის მიხედვით, ისინი ჩვეულებრივი ადამიანები ჩანან, თუმცა მათგან მაინც რაღაცით განსხვავებულნი. ყოველ შემთხვევაში, ამ დევებს ჩვეულებრივი ადამიანის საბრძოლო საჭურველი აქვთ, რომლებიც, როგორც ქვემოთ დავინახავთ, პოემის მთავარმა გმირებმა გამოიყენეს. ხოლო იმის გათვალისწინებით, რომ ამ „დევებს“ უამრავი სიმდიდრეც აქვთ დაგროვილი გამოქვაბულში, შეიძლება მივიჩნიოთ, რომ ისინი ჩვეულებრივი ყაჩაღები იყვნენ, რომელთაც მოულოდნელი და დაუნდობელი თავდასხმების გამო შეშინებულმა ხალხმა „დევები“, ანუ ბოროტი სულები შეარქვა. სხვათა შორის, ქართულ ენაში დამკვიდრებული ტერმინი „დევგმირი“ იმას მიგვანიშნებს, რომ გამორჩეულ ვაჟკაცებს ხალხი ადარებდა დევებს, რასაკვირველია, როგორც ძალიან ძლიერ არსებებს და არა როგორც ბოროტ სულებს.
თუ ამ დევებს მაინც და მაინც ზღაპრულ არსებებად მივიჩნევთ, მაშინ უნდა ვიგულისხმოთ, რომ ამ პერსონაჟების შემოტანით რუსთველი ერთგვარ ხარკს უხდის იმდროინდელი საზოგადოების ლიტერატურულ მოთხოვნილებებს საზღაპრო-სადევგმირო ნაწარმოებებზე. მაგრამ ეს იმდენად უმნიშვნელო ეპიზოდია, რომ „ვეფხისტყაოსნის“ რეალისტურ, ცხოვრებისეულ გარემოს ოდნავადაც ვერ ცვლის და ვერანაირად ვერ ამსგავსებს მას საზღაპრო-სადევგმირო სტილის ნაწარმოებებს.