დათხოვა ავთანდილისა როსტევან მეფესთანა და ვაზირის საუბარი
მეორე დღეს ავთანდილი ვაზირს სახლში ეწვია. ვაზირი ძალიან გაახარა სასურველი სტუმრის წვევამ. ავთანდილს ნოხები დაუფინეს. მან ვაზირის სახლი ისე აავსო სინათლით, როგორც სამყარო მზის შუქმა.
ფერხთა ქვეშე ხატაურსა უფენენ და მიწად უქმან,
ყმამან სახლი განანათლა, ვით სამყარო მზისა შუქმან.
როცა მარტო დარჩნენ, ავთანდილმა ვაზირს გაანდო თავისი განზრახვა ტარიელის დასახმარებლად წასვლის შესახებ და თხოვა, როსტევანთან ეშუამდგომლა, წასვლის ნება მიეცა მისთვის. თუ ძალით არ დამაკავებს, წავალ, ხოლო თუ ძალით დამაკავებს, რაში გამოვადგები? - ეუბნება ის ვაზირს, - ტარიელს ფიცი მივეცი და მას არ ვუღალატებ.
ავთანდილმა ვაზირს ამ დახმარებისათვის „ასი ათასი წითელი“ შესთავაზა ქრთამად.
ვაზირმა ქრთამის გაგონებაზე მწარედ გაიცინა: შენი ქრთამი რად მინდა, ამ ამბავს რომ ვეტყვი, მეფე საბოძვრით ამავსებსო! ამავსებს კი არა, იქვე სულს გამაფრთხობინებს, შენი ოქრო რაღას მიშველისო! მეფემ კიდეც რომ გაგიშვას, ლაშქარი არ გაგიშვებს, უშენოდ მტრები გაგვითამამდებიანო.
ვაზირმა თხოვნაზე კატეგორიული უარი უთხრა ავთანდილს, მაგრამ ავთანდილმა მაინც განაგრძო ვაზირის დაყოლიება:
ყმა ატირდა, ცრემლით უთხრა: „ხამს, თუ დანა გულსა ვიცი,
ჰე, ვაზირო, შეგეტყვების, სიყვარული არ თურ იცი,
ანუ სხვაცა არ გინახავს მოყვრობა და არცა ფიცი,
თუ გინახავს, უმისოსა ჩემი ლხინი ვით ამტკიცი?“
ავთანდილმა დაარწმუნა ვაზირი, რომ მისი წასვლა აუცილებელი იყო და წავიდოდა კიდეც, მეფეს ძალითაც რომ დაეკავებინა.
ვაზირს შეებრალა ავთანდილი და დაჰპირდა, როსტევანისათვის გადაეცა ავთანდილის თხოვნა.
ვაზირმან თქვა: „შენი ცეცხლი მეცა ცეცხლად მომედების,
ვეღარ ვუჭვრეტ ცრემლთა შენთა, სოფელიცა გაქარდების;
ზოგჯერ თქმა სჯობს არა-თქმასა, ზოგჯერ თქმითაც დაშავდების.
ვიტყვი, მოვკვდე, არა მგამა, ჩემი მზემცა თქვენ მოგხვდების!“
ვაზირი სასახლეში წავიდა. მეფე ისე კარგ ხასიათზე დახვდა, რომ ვაზირს შეეშინდა მისთვის საწყინრის თქმა და საგონებელში ჩავარდნილი იდგა. მეფემ მისი საეჭვო დუმილი შენიშნა და ჰკითხა, რა გჭირს, რად ხარ ასე შეჭირვებულიო. საწყალ ვაზირს სხვა რა გზა ჰქონდა და მეფეს ყველაფერი უთხრა, თან თავი შეაცოდა, მართალი იქნებით, თუ რისხვას დამატეხთო.
მართლაც, მეფე ისე განრისხდა, რომ საწყალ ვაზირს შიშით კინაღამ გული გაუსკდა.
რა მეფემან მოისმინა, გაგულისდა, გაავცნობდა,
ფერი ჰკრთა და გასაშიშრდა, შემხედველთა შეაშთობდა,
შეუზახნა: „რა სთქვი, შმაგო, მაგას სხვამცა ვინ მითხრობდა!
ავსა კაცსა ურჩევნია, ავსამცა რას ადრე სცნობდა!
ვითამც რამე სახარული საქმე მითხარ ვითა ადრად,
მაგის მეტი რა ვინ მიყოს, თუ არ მომკლას მუხთლად, ღადრად!
შმაგო, ენა ვით იხმარე აწ მაგისა ჩემად კადრად!
აგრე შმაგი არ ვაზირად, არა ვარგხარ არცა სხვად რად!
ხამსცა, კაცმან პატრონისა საწყინარსა არ დაჰხედნეს,
ოდენ სიტყვა უმეცრული უმეცრულად დაიყბედნეს?!
მე მაგისად მოსმენამდის რად არ ყურნი შემეჭედნეს!
შენ თუ მოგკლა, სისხლნი შენნი ჩემმან ქედმან მიიქედნეს!“
კვლა უბრძანა: „თუმცა მისგან აწ არ იყავ მოგზავნილი,
თავმან ჩემმან, თავსა მოგკვეთ, არად უნდა ამას ცილი!
წა, უკუდეგ ავი, შმაგი, უმეცარი, შლეგი, წბილი!
შაბაშ სიტყვა, შაბაშ კაცი, შაბაშ საქმე, მისგან ქმნილი!“
განრისხებულმა მეფემ გულისჯავრი სკამებზე იყარა და ისინი კედელს შეალეწა. შიშისაგან ცოცხალ-მკვდარმა ვაზირმა ძლივს გამოასწრო, მელასავით გამოიძურწა და ოხვრა-კვნესით გამოემართა ავთანდილთან.
პოემის მკითხველს შეიძლება ასეთი კითხვა გაუჩნდეს: კი, მაგრამ, რამ განარისხა ასე როსტევანი? კაი, ბატონო, ავთანდილი წასვლას რომ აპირებდა, ეს ეწყინა, მაგრამ იმ უბედურ ვაზირს რაღას ერჩოდა? თავის მოკვეთითაც კი დაემუქრა მას. აკი „მოსამართლე და მოწყალე, მორჭმული, განგებიანი“ არისო? ესაა მისი სამართლიანობა და მოწყალება?
საქმე ისაა, რომ რუსთველს არასოდეს ღალატობს რეალობის გრძნობა: როსტევანი მეფე იყო, და რაგინდ სამართლიანიც ყოფილიყო, მაინც მეფურად იქცეოდა - თავის ნებაზე ხან განრისხდებოდა და ხან მოლბებოდა, ვინ გაუბედავდა წინააღმდეგობის გაწევას? როსტევანიც, ისევე როგორც პოემის სხვა გმირები, ცხოვრებისეული სინამდვილის ამსახველი პერსონაჟებია.
ვაზირი რომ დააწიოკა და დაიფრინა როსტევანმა, ეს ადვილი გასაგებია ნებიერი მეფისაგან. მაგრამ კითხვა ჩნდება - რატომ არ უნდა მას ავთანდილის გაშვება ტარიელის დასახმარებლად? მან ხომ ძალიან განიცადა ტარიელის ამბავი, რომელიც ავთანდილისაგან გაიგო! ნუთუ ასეთი უგულო ადამიანია იგი?
საქმე ისაა, რომ აქ გვაქვს ორი სიმართლე - გონებისმიერი და გულისმიერი. გონებისმიერ სიმართლეს ამ შემთხვევაში როსტევანი წარმოადგენს. იგი ქვეყნის მეფე და პატრონია. მას პირველ რიგში სახელმწიფოებრივი ინტერესები ამოძრავებს, სახელმწიფოსთვის კი დიდი დანაკლისი იქნება ქვეყნის ერთ-ერთი პირველი პირის, უბადლო რაინდის, ლაშქრის სარდლის - ავთანდილის წასვლა.
ავთანდილი პირიქით - ამ შემთხვევაში გულისმიერ სიმართლეს ანსახიერებს. იგი მიჯნურია და ტანჯული მიჯნური - ტარიელი ებრალება, მისი შველა უნდა, თუმცა იცის, რომ ქვეყანას მის გარეშე გაუჭირდება.
მართალია, აქ ორი სიმართლე უპირისპირდება ერთმანეთს - როსტევანის გონებისმიერი და ავთანდილის გულისმიერი, მაგრამ, რა თქმა უნდა, ვერც როსტევანს დავწამებთ უგულობას და ვერც ავთანდილს სახელმწიფოებრივი ინტერესების უგულებელყოფას. მომდევნო თავში ჩვენ დავრწმუნდებით, თუ როგორი დიდი მჭერმეტყველება და სიბრძნე დასჭირდა ავთანდილს თავისი ნაბიჯის გასამართლებლად, თავისი გულისმიერი სიმართლის დასამტკიცებლად.
დავუბრუნდეთ პოემის შინაარსს.
დაჭმუნვებული და „დაღრეჯილი“ ვაზირი ავთანდილთან დაბრუნდა და ირონიულად მადლობა გადაუხადა იმისათვის, რომელიც მისი თხოვნის შესრულების გამო შეემთხვა. მაგრამ მიუხედავად ასეთი ჭმუნვისა, ვაზირმა მაინც ხალისიანად დაუწყო საუბარი ავთანდილს და ხუმრობით დაპირებული ქრთამი მოთხოვა. რა დღე დამაყარა მეფემ, რაები მიძახა, ვერ აგიწერო, ისიც კი მიკვირს, რატომ არ მომკლა, ალბათ ღმერთმა მოთმინება მთლად არ დააკარგვინაო.
„ვით გამხადა, რა მიბრძანა, არ ეგების ჩემგან თხრობა:
რა სიავე, რა სირეგვნე, რა შლუობა, რა შმაგობა!
მე თვით კაცად აღარ ვარგვარ, აღარა მიც თავსა ცნობა;
ესე მიკვირს, რად არ მომკლა, მისცა თურე ღმერთმან თმობა.“
ვიცოდი, ასე რომ გამირისხდებოდა; მით უფრო განვიცდი ამას, მაგრამ არა უშავს, შენთვის სიკვდილიც ლხინად მიმაჩნიაო.
ავთანდილმაც გაიცინა ქრთამის მოთხოვნაზე - აბა, ქრთამი რისთვის გეკუთვნის, საქმე ვერ გამიკეთეო.
ვაზირმა ახლა უკვე სერიოზულად დაუწყო ლაპარაკი, - მე არა მიჭირს რა, მეფე იბობოქრებს, შემდეგ დამშვიდდება და შემინდობს, მაგრამ შენ რას აპირებ? - ჰკითხა ავთანდილს.
ავთანდილმა ისევ დაუდასტურა თავისი განზრახვა. მეფე თუ არ გამიშვებს, გავიპარები, სჯობია, მეფემ გაითვალისწინოს, რა ცეცხლი მწვავსო.
„უმისოდ მყოფი ვერ გავძლებ ჯდომასა, ვერცა წოლასა,
მართ ნადირთაებრ გაჭრასა ვირჩევ, მათთანა რბოლასა;
ასრე გასრულსა რად მნუკევს მისთა მებრძოლთა ბრძოლასა?
სჯობს უყოლობა კაცისა მომდურავისა ყოლასა.
მოვახსენებ ერთხელ კვლაცა, აწ რაზომცა მეფე წყრების,
ნუთუ გაბრჭოს, გული ჩემი ვით იწვის და ვით ენთების;
არ გამიშვებს, გავიპარვი, რა იმედი გარდმიწყდების,
მე თუ მოვკვდე, ჩემი კერძი სოფელიმცა გარდიფხვრების!“
ვაზირი გულუხვად გაუმასპინძლდა ავთანდილს, მისი თანმხლებნი საჩუქრებით აავსო და გაისტუმრა.
სახლში მისულმა ავთანდილმა ვაზირს მართლაც გაუგზავნა დიდი ძღვენი - „ასი ათასი წითელი“, „სამასი თავი სტავრა-ატლასი“, „სამოცი თვალი ლალ-იაგუნდი“. მართალია, საქმე ვერ მომიგვარე, მაგრამ მაინც დიდი მადლობელი ვარ და თუ ცოცხალი დავრჩი, მეც შენთვის გავწირავ თავსო. „ოდეს კაცსა დაეჭიროს, მაშინ უნდა ძმა და თვისი“.