ანდერძი ავთანდილისა როსტევან მეფის წინაშე, ოდეს გაიპარა
არის ადამიანის ცხოვრებაში ერთი უმნიშვნელოვანესი მომენტი, როდესაც მის წინაშე დგება საკითხი, თუ რა უთხრას უკანასკნელად, როგორ გამოემშვიდობოს იმ ადამიანებს, რომელთაც გარკვეული დროის შემდეგ შეიძლება სამუდამოდ დაშორდეს. ამ მომენტში ადამიანი თითქოს მთელი თავისი სულიერი თუ ფიზიკური ძალების მობილიზებას ახდენს. ეს მომენტია ანდერძის დაწერა, რომელიც განკუთვნილია იმ ახლობელი ადამიანებისათვის, რომლებიც მის შემდეგ დარჩებიან ამ ქვეყანაზე.
სწორედ ასეთი სულიერი განწყობის უბრწყინვალესი ნიმუშია ავთანდილის ანდერძი, რომელიც მან როსტევან მეფეს დაუტოვა.
ავთანდილის ანდერძი - ეს არის სიბრძნის თვალწარმტაცი ფეიერვერკი, მოყვასის სიყვარულის, ადამიანური სიქველისა და სათნოების მადიდებელი ჭეშმარიტი ჰიმნი.
ჩვენი პირობის თანახმად, ჯერ ცალკეული სტროფები უნდა განვიხილოთ, შემდეგ კი, როგორც ყოველთვის, ეს თავი მთლიანად უნდა წავიკითხოთ კომენტარებისა და განმარტებების გათვალისწინებით.
მაშ ასე, დავიწყოთ ავთანდილის ანდერძის გაცნობა.
დაჯდა წერად ანდერძისად, საბრალოსა საუბრისად:
„ჰე, მეფეო, გავიპარე ძებნად ჩემგან საძებრისად,
ვერ დავდგები შეუყრელად ჩემდა ცეცხლთა მომდებრისად,
შემინდევ და წამატანე მოწყალება ღმრთაებრისად.“
როგორც ვხედავთ, პირველივე სტროფში ავთანდილი შეუვალი ტონით ლაპარაკობს წასვლის აუცილებლობაზე, მაგრამ მეფეს ამასთან დიდი მოკრძალებით თხოვს ღმერთისნაირად შენდობასა და წყალობის გაყოლებას თავის ძნელ გზაზე.
ავთანდილი ღრმადაა დარწმუნებული თავისი გადაწყვეტილების სისწორეში და სჯერა, მეფე ამაში თავადაც დარწმუნდება, თუ გაიხსენებს პლატონის სიბრძნეს ზნეობის შესახებ:
„ვიცი, ბოლოდ არ დამიგმობ ამა ჩემსა გაზრახულსა,
კაცი ბრძენი ვერ გასწირავს მოყვარესა მოყვარულსა;
მე სიტყვასა ერთსა გკადრებ, პლატონისგან სწავლა-თქმულსა:
„სიცრუე და ორპირობა ავნებს ხორცსა, მერმე სულსა.“
ავთანდილი როსტევანს უმტკიცებს, რომ თუ ფილოსოფოსთა სიბრძნეს ფლობ, უნდა გამოიყენო კიდეც. მისი თქმით, სწავლა, ცოდნა ჩვენ გვაძლევს საშუალებას, სწორად ვიცხოვროთ და ამით ვეზიაროთ „ზესთ მწყობრთა წყობას“. (თუ რას ნიშნავს ეს ფრაზა, ამაზე მსჯელობა შორს წაგვიყვანს. ამჯერად საკმარისად მივიჩნიოთ იმის ცოდნა, რომ იგი ნიშნავს რაღაც უაღრესად კარგს, რაღაც ღვთაებრივს).
„რათგან თავია სიცრუე ყოვლისა უბადობისა,
მე რად გავწირო მოყვარე, ძმა უმტკიცესი ძმობისა?!
არა ვიქმ, ცოდნა რას მარგებს ფილოსოფოსთა ბრძნობისა!
მით ვისწავლებით, მოგვეცეს შერთვა ზესთ მწყობრთა წყობისა.“
მომდევნო სტროფში ავთანდილი ძალიან დელიკატურად საყვედურობს როსტევანს ამ პრინციპების დაუცველობას:
„წაგიკითხავს, სიყვარულსა მოციქულნი რაგვარ წერენ?
ვით იტყვიან, ვით აქებენ? ცან, ცნობანი მიაფერენ!
„სიყვარული აღგვამაღლებს“, ვით ეჟვანნი, ამას ჟღერენ,
შენ არ ჯერ ხარ, უსწავლელნი კაცნი ვითმცა შევაჯერენ!“
ამ სტროფში ნახსენები მოციქულები, რა თქმა უნდა, ქრისტეს მოციქულებია, რომლებიც მართლაც სიყვარულს მიიჩნევენ ქრისტიანობის მთავარ არსად, ყოველგვარი სიკეთის საფუძველთა საფუძვლად. ცხადია, ამ სიყვარულში იგულისხმება სიყვარული ზოგადად და არა მხოლოდ მისი რომელიმე კერძო გამოვლინება, მაგალითად, ქალ-ვაჟური სიყვარული.
ახლა მომდევნო სტროფი განვიხილოთ. მასში რუსთველის მსოფლმხედველობის დამადასტურებელი ინფორმაციაა მოცემული.
როგორც შესავლის განხილვისას აღვნიშნეთ, პოემაში პირდაპირ არაა ნახსენები ქრისტიანული ღმერთი - სამება, მაგრამ იგი შინაარსობრივად პირველივე სტროფშია დადასტურებული. იგივე ითქმის ამ სტროფზეც:
„ვინ დამბადა, შეძლებამცა მანვე მომცა ძლევად მტერთად,
ვინ არს ძალი უხილავი შემწედ ყოვლთა მიწიერთად,
ვინ საზღვარსა დაუსაზღვრებს, ზის უკვდავი ღმერთი ღმერთად,
იგი გახდის წამისყოფით ერთსა ასად, ასსა ერთად.“
ქრისტიანულ ლიტერატურაზე დაყრდნობით, ცნობილი რუსთველოლოგი ზვიად გამსახურდია ასაბუთებს, რომ ამ სტროფშიც სწორედ სამებაზეა ლაპარაკი. კერძოდ, „ვინ დამბადა“ ნიშნავს სამების პირველ წევრს - მამა ღმერთს; „ვინ არს ძალი უხილავი“ - სამების მეორე წევრს - იესო ქრისტეს; ხოლო „ვინ საზღვარსა დაუსაზღვრებს“ - სამების მესამე წევრს - სულიწმინდას.
ასე რომ, გარდა პოემის საერთო ქრისტიანული სულისკვეთებისა, რუსთველის ქრისტიანული მსოფლმხედველობა კარგად ჩანს ზემოთგანხილულ სტროფშიც.
მომდევნო ხუთ სტროფში ავთანდილი განსაკუთრებული ემოციურობით უსაბუთებს როსტევანს თავისი განზრახვის სისწორეს - ხან ღმერთს იმოწმებს, რომ მის გარეშე არაფერი ხდება:
„რაცა ღმერთსა არა სწადდეს, არა საქმე არ იქმნების“;
ხან იმას უსაბუთებს, რომ დანაპირების შეუსრულებლობა მის ძალას აღემატება:
„ძალი არ მქონდა ტყვე-ქმნილსა მე მაგისისა თნებისა,
აწ წასვლა იყო წამალი ჩემთა სახმილთა გზნებისა“;
ხან ურჩევს, რომ შეეგუოს მის წასვლას:
„არას გარგებს სიმძიმილი, უსარგებლო ცრემლთა დენა,
არ გარდავა გარდუვალად მომავალი საქმე ზენა,
წესი არის მამაცისა მოჭირვება, ჭირთა თმენა,
არვის ძალ-უც ხორციელსა განგებისა გარდავლენა.“
ავთანდილი დარწმუნებულია, რომ მეფე არ უსაყვედურებს მას მეგობრის დასახმარებლად წასვლისათვის:
„მეფეო, ესე თათბირი, მომკალ, ვინ დამიწუნოსა!
მეფეო, ნუთუ წასვლამან თქვენ ჩემმან დაგაჭმუნოსა?
ვერ ვეცრუვები, ვერ ვუზამ საქმესა საძაბუნოსა,
პირის-პირ მარცხვენს, ორნივე მივალთ მას საუკუნოსა.“
ამის შემდეგ მოდის სტროფები, რომლებიც არა მარტო უდიდესი ემოციურობით და მაღალმხატვრულობითაა გამორჩეული, არამედ პოემის აფორიზმთა ჭეშმარიტ გვირგვინს წარმოადგენს:
„არ-დავიწყება მოყვრისა აროდეს მოგვცემს ზიანსა;
ვგმობ კაცსა აუგიანსა, ცრუსა და ღალატიანსა!
ვერ ვეცრუვები, ვერ ვუზამ მას ხელმწიფესა მზიანსა.
რა უარეა მამაცსა სულ-დიდსა, წასვლა-გვიანსა!
რა უარეა მამაცსა ომშიგან პირის მხმეჭელსა,
შემდრკალსა, შეშინებულსა და სიკვდილისა მეჭველსა!
კაცი ჯაბანი რათა სჯობს დიაცსა ქსლისა მბეჭველსა?
სჯობს სახელისა მოხვეჭა ყოველსა მოსახვეჭელსა!
ვერ დაიჭირავს სიკვდილსა გზა ვიწრო, ვერცა კლდოვანი;
მისგან ყოველი გასწორდეს, სუსტი და ძალ-გულოვანი;
ბოლოდ შეყარნეს მიწამან ერთგან მოყმე და მხცოვანი.
სჯობს სიცოცხლესა ნაზრახსა სიკვდილი სახელოვანი!“
მომდევნო სტროფებში ავთანდილი ეჭვს გამოთქვამს, დაბრუნდება თუ არა იგი ცოცხალი სამშობლოში:
„მერმე ვიშიშვი, მეფეო, თქვენად კადრებად ამისად:
სცთების და სცთების, სიკვდილსა ვინ არ მოელის წამისად;
მოვა შემყრელი ყოველთა ერთგან დღისა და ღამისად;
თუ ვერა გნახე ცოცხალმან, ყოფამცა მქონდა ჟამისად!
თუ საწუთრომან დამამხოს, ყოველთა დამახობელმან,
ღარიბი მოვკვდე ღარიბად, ვერ დამიტიროს მშობელმან,
ვეღარ შემსუდრონ დაზრდილთა და ვერცა მისანდობელმან,
მუნ შემიწყალოს თქვენმავე გულმან მოწყალე-მლმობელმან.“
როგორც ვხედავთ, ანდერძის ყოველი სტროფი უდიდესი ემოციურობითაა დატვირთული, მაგრამ ავთანდილს თითქოს ეს ემოციურობაც არ აკმაყოფილებს და ზოგჯერ მას განსაკუთრებულად ამძაფრებს სიტყვების განმეორებით: „სცთების და სცთების, სიკვდილსა ვინ არ მოელის წამისად“.
როგორც საერთოდ ანდერძს შეეფერება, ავთანდილი მისი დაღუპვის შემთხვევისთვის თავის ქონებას ეხება:
„მაქვს საქონელი ურიცხვი, ვერვისგან ანაწონები,
მიეც გლახაკთა საჭურჭლე, ათავისუფლე მონები,
შენ დაამდიდრე ყოველი ობოლი, არას მქონები.
მიღწვიან, მომიგონებენ, დამლოცვენ, მოვეგონები.
რაცა თქვენთვის არ ვარგიყოს საჭურჭლესა დასადებლად,
მიეც ზოგი ხანაგათა, ზოგი ხიდთა ასაგებლად;
ნურა ნუ გშურს საქონელი ჩემი ჩემთვის წასაგებლად!
შენგან კიდე არვინ მივის ცეცხლთა ცხელთა დამავსებლად.“
სხვათა შორის, ავთანდილი მთელ თავის ქონებას სხვებს უტოვებს, თავისი ოჯახის წევრებს კი საერთოდ არ ახსენებს. როგორც ჩანს, რუსთველი გულისხმობს, რომ მას ოჯახის წევრები უკვე აღარ ჰყავდა. „შენგან კიდე არვინ მივის ცეცხლთა ცხელთა დამავსებლად“, _ სწერს ავთანდილი როსტევანს. აღსანიშნავია, რომ ასევე ოჯახის წევრთა გარეშე ჩანს ინდოეთში ტარიელიც. პოემაში ნახსენებია მისი ოჯახის მხოლოდ ერთადერთი წევრი - მამა, სარიდანი, და ისიც მაშინ გარდაიცვალა, როდესაც ტარიელი 15 წლისა იყო. ეს დეტალიც ამსგავსებს ტარიელისა და ავთანდილის მდგომარეობას, გარდა სხვა ბევრი მსგავსებისა.
ანდერძის დასასრულს ავთანდილს არ ავიწყდება თავისი ერთგული ქვეშევრდომი - შერმადინიც:
„გვედრებ, მეფეო, შერმადინს, მონასა ჩემსა რჩეულსა,
ნაკად აქვს ჭირი სამისოდ ამ წელიწადსა წლეულსა,
ნუგეშინის-ეც წყალობით ჩემგან წყალობა-ჩვეულსა,
ნუ დაადინებ თვალთაგან ცრემლსა, სისხლითა ფრქვეულსა.“
დაამთავრა ანდერძის წერა ავთანდილმა და იგი შერმადინს გადასცა მეფისათვის მისართმევად.
უთხრა: „ჰკადრეო მეფესა საქმითა მეცნიერითა,
შენ დაგამეტებს ვერავინ მსახურებითა ვერითა.“
როგორც ვნახეთ, ავთანდილი ისე ემოციურად უსაბუთებს როსტევანს თავისი განზრახვის სისწორეს, ისე გულმდუღარე სიტყვებს ეუბნება, იმდენ სიყვარულს, სითბოსა და სიკეთეს ღვრის თავის ანდერძში, რომ შეუძლებელია როსტევანს გული არ მოლბობოდა მისი წაკითხვისას და არ დაენახა, რომ ავთანდილი მართალი იყო. უნებურად გვახსენდება ერთი სტრიქონი შესავლიდან:
გასტეხს ქვასაცა მაგარსა გვრდემლი ტყვიისა ლბილისა.
ახლა ვნახოთ, მართლა „გასტეხა“ თუ არა „მაგარი ქვა“ - როსტევანი „ლბილი ტყვიის გვრდემლმა“ - ავთანდილის ანდერძმა.
მაგრამ ჯერ ვნახოთ, როგორ ლოცულობს ავთანდილი წასვლის წინ.