წასლვა ავთანდილისაგან ტარიელის შეყრად მეორედ
სანამ ავთანდილს გავყვებოდეთ, ცოტა „გზიდან“ გადავუხვიოთ.
პოემის მთავარი გმირები ხშირად არიან შედარებულნი ციურ მნათობებთან, განსაკუთრებით მზესა და მთვარესთან. ამ შედარების საფუძველი, ცხადია, არის ამ მნათობთა თვისებები. მთავარი თვისება - ეს არის მათი ბრწყინვა, ნათება, ანუ სილამაზე. მაგრამ როდესაც რუსთველი ეხება მათ დანარჩენ თვისებებს - მოძრაობას, ურთიერთდამოკიდებულებას - აქ კარგად ჩანს რუსთველის დიდი განსწავლულობა მეცნიერებაში ციურ მნათობთა შესახებ, ანუ ასტრონომიაში. ეს კარგად არის დასაბუთებული რუსთველოლოგიურ მეცნიერებაში, რაზეც გზადაგზა ვისაუბრებთ. ამჯერად კი მხოლოდ იმ ორ სტრიქონს შევეხოთ, რითაც ეს თავი იწყება:
მთვარე მზესა მოეშორვოს, მოშორვება გაანათლებს,
რა ეახლოს, შუქი დასწვავს, გაეყრების, ვერ იახლებს.
აქ გადმოცემულია ერთ-ერთი ციური მოვლენა, კერძოდ, თუ როდის ხდება მთვარის ავსება და როდის კლება, და ბოლოს მისი გაუჩინარება ახალმთვარეობის წინ.
თითქოს უცნაურია, რომ მთვარის ავსება, ანუ ხილული დისკოს სრული განათება ხდება მზისაგან მისი მაქსიმალური დაშორების დროს, ხოლო მისი კლება და გაუჩინარება - მზესთან მაქსიმალური მიახლოვების დროს.
საქმე ისაა, რომ რადგან მთვარე დედამიწის ირგვლივ ბრუნავს, ხოლო დედამიწა მთვარესთან ერთად მზის გარშემო, არის მომენტი, როცა დედამიწის ერთ მხარეს მზეა, საწინააღმდეგო მხარეს - მთვარე. სწორედ ამ დროს, როდესაც მთვარე ყველაზე მეტად „მოშორვებულია“ მზეს, იგი არის სავსე, ანუ მისი ხილული დისკო მთლიანადაა განათებული დედამიწისკენ მიქცეულ მხარეს. როდესაც მთვარე ამ უკიდურეს შორ წერტილს გაივლის და მზესთან „მიახლოვებას“ იწყებს, იგი თანდათან კლებულობს, ხოლო როდესაც მაქსიმალურად „მიუახლოვდება“, ანუ როცა ზუსტად დედამიწასა და მზეს შორის აღმოჩნდება, იგი სრულიად აღარ ჩანს, „დამწვარია“. („რა ეახლოს, შუქი დასწვავს“...). როდესაც მთვარე ამ წერტილს გაივლის და მზისაგან დაშორებას იწყებს, იგი გამოჩნდება თხელი რკალის სახით (ახალი მთვარე) და დღითიდღე მატულობს. სწორედ ამას გვამცნობს სტრიქონი: „მთვარე მზესა მოეშორვოს, მოშორვება გაანათლებს“.
მთვარისა და მზის ამგვარი დამოკიდებულება პოემაში სხვაგანაც არის ნახსენები, მაგალითად: „მზესა მთვარე შეეყაროს, დაილევის, და-ცა-ჭნების“; „ავთანდილ-ა გალეული შესაყრელად მთვარე მზისად“. ეს რუსთველს, რა თქმა უნდა, გამოყენებული აქვს მეტაფორული აზრით: ავთანდილს მისი მზის - თინათინის სიახლოვისას მისი „შუქი სწვავს“, „დამწვარია“, ხოლო მისი განშორების შემდეგ იგი აღარაა „დამწვარი“.
ახლა კი მეგობრის დასახმარებლად გამგზავრებულ ავთანდილს დავუბრუნდეთ.
აწყა დავიწყებ ამბავსა, მის ყმისა წამავლობასა:
მივა და მიტირს გულ-მდუღრად, ვერ ვიტყვი ცრემლთა მცრობასა,
წამ-წამ მობრუნდის, იაჯდის მისთვის მზისავე მზობასა,
უჭვრეტდის, თვალნი ვერ მოჰხსნის, თუ მოჰხსნის, მიჰხდის ცნობასა.
მიდის ავთანდილი, მაგრამ მისი გული მაინც სატრფოსთან არის, მას უჭვრეტს, მას ესაუბრება. განშორების სევდისაგან თავის მოკვლის სურვილიც კი უჩნდება, მაგრამ იცის, რომ ამით თავის სატრფოს დაამწუხრებს.
„მე რა ვქმნა შენად შეყრამდის, ანუ რას ვეჭვდე ლხენასა?
თავსა მოვიკლავ, მე თუმცა შენგან არ ვეჭვდი წყენასა,
მაგრა შენ გაწყენ ჩემისა არ-სიცოცხლისა სმენასა,
მოდი და მივსცნე ცოცხალმან თვალნი ცრემლისა დენასა.“
ავთანდილი ისევ და ისევ მზეს ევედრება, მალე შეჰყაროს თავის მიჯნურს:
იტყვის: „ჰე მზეო, ვინ ხატად გთქვეს მზიანისა ღამისად,
ერთარსებისა ერთისა, მის უჟამოსა ჟამისად,
ვის გმორჩილებენ ციერნი ერთის იოტის წამისად,
ბედსა ნუ მიქცევ, მიაჯე, შეყრამდის ჩემად და მისად.
ვის ხატად ღმრთისად გიტყვიან ფილოსოფოსნი წინანი,
შენ მიშველე რა ტყვე-ქმნილსა, ჯაჭვნი მაბიან, რკინანი!
ბროლ-ბალახშისა მძებნელმან სათნი დავკარგენ, მინანი,
მაშინ ვერ გავსძელ სიახლე, აწ სიშორესა ვინანი.“
ამ სტროფებში ფრაზები - „მზიანი ღამე“, „ერთარსება ერთი“, „უჟამო ჟამი“ ნიშნავს ღმერთს, რომლის ხატად „ფილოსოფოსნი წინანი“ მზეს მიიჩნევდნენ.
საერთოდ, „ვეფხისტყაოსანში“ ნათლად ჩანს რუსთველის ღრმა განსწავლულობა ფილოსოფიასა და თეოლოგიაში. ამის შესახებ უამრავი ნაშრომია შექმნილი. „ვეფხისტყაოსანთან“ მიახლოვებამ, მისმა მეტ-ნაკლები სისრულით შემეცნებამ, რასაც ახლა ჩვენ ვცდილობთ, იმ ნაშრომების გაცნობის სურვილიც შეიძლება აღგიძრას. მათში შენ უამრავ საინტერესო რამეს შეიტყობ და კიდევ ერთხელ დარწმუნდები, რუსთველის სახით რა უდიდეს გენიოსთან გვაქვს საქმე.
მაგრამ ისევ ავთანდილთან დავბრუნდეთ.
მას მზეც, მთვარეც, ვარსკვლავებიც თავის სატრფოს აგონებს, მათ ევედრება, მათ თხოვს მიჯნურთან მალე შეყრას.
მთვარესა ეტყვის: „იფიცე სახელი ღმრთისა შენისა!
შენ ხარ მიმცემი მიჯნურთა მიჯნურობისა სენისა,
შენ გაქვს წამალი მისისა მოთმინებისა თმენისა,
მიაჯე შეყრა პირისა, შენ გამო შენებრ მშვენისა!“
აღსანიშნავია, რომ ავთანდილს ამ მაღალი განცდების გადმოცემასთან ერთად რუსთველი იყენებს სრულიად რეალისტურ შტრიხებს. მას არ ავიწყდება, რომ ადამიანს, თუნდაც ავთანდილივით უზენაესი ფიქრებით შეპყრობილს, ჭამა სჭირდება.
და, აი, ავთანდილიც, მაღალ მატერიებზე ფიქრს ცოტა ხნით თავს ანებებს, ასე ვთქვათ, მიწაზე ეშვება, ჰკლავს თხას, წვავს მის ხორცს და, ალბათ, გემრიელადაც მიირთმევს:
მარტო მოსთქმიდის, ტიროდის, ტანად ალვისა ხიანი,
მინდორს თხა მოკლის, სადაცა ადგილი დაჰხვდის კლდიანი,
შეწვის, ჭამის და წავიდის, პირ-მზე, გულ-მარიხიანი.
ამ ყოვლად ჩვეულებრივი საქმის შესრულების, მდაბიურად რომ ვთქვათ, დანაყრების შემდეგ ავთანდილს ისევ ამაღლებული გრძნობები ეუფლება:
იტყვის: „დავყარენ ვარდნი და, აჰა მე, ვაგლახ, იანი!“
ამ მგზავრობის დროს ავთანდილის ფიქრები და განცდები რუსთველს, რა თქმა უნდა, ულამაზესი სტრიქონებით აქვს გადმოცემული, მაგრამ ეს მაინც არ აკმაყოფილებს და ეცოტავება:
აწ ვერ ვიტყვი მაშინდლისა მე მის ყმისა ნაუბარსა,
მიუბნობდის, რას მოსთქმიდის, რას ტურფასა, რაზომ გვარსა!
და, აი, ავთანდილი იმ გამოქვაბულს მიადგა, სადაც ტარიელი და ასმათი ეგულებოდა.
ასმათს ძალიან გაუხარდა მისი მოსვლა, მაგრამ ავთანდილს ტირილით უთხრა, რომ ტარიელი გაიჭრა, რადგან აქ ყოფნა გაუჭირდა, მას შემდეგ კი აღარ დაბრუნებულაო.
ავთანდილმა ეს რომ მოისმინა, თითქოს გულში ლახვარი ჰკრესო. იგი ტარიელის საქციელმა მეტისმეტად გააკვირვა:
ყმა დაჭმუნდა, ვითამც რამე ჰკრეს ლახვარი გულსა შუა;
ქალსა უთხრა: „აჰა, დაო, ეგეთიმცა კაცი ნუა!
იგი ფიცი ვით გატეხა! არ ვეცრუე, ვით მეცრუა?
ვერ იქმოდა, რად მიქადა? თუ მიქადა, რად მიტყუა?
მე უმისოდ სოფელს ყოფა რათგან ჩირად არ მიღირდა,
რად დავვიწყდი, რა მივსცილდი? რად ვერ გასძლო, რა მისჭირდა?
მან გატეხა ზენარისა რად შემართა, ვით გაპირდა?
მაგრა ავი ბედისაგან ჩემი რამცა გამიკვირდა!“
ასმათი ავთანდილს დაეთანხმა, მაგრამ ტარიელი იმით გაამართლა, რომ ფიცის შესრულებას გული უნდა, ტარიელს კი გული მკვდარი აქვსო.
„შენ უმართლე ხარ, ემდურვი, შენ გაეყარე ძმობილსა,
მაგრა ვით ითქმის, ვით გახდა, ვითა გიამბო ცნობილსა?
ენა დაშვრების, გაცვთების, გულსა შეელმის ლმობილსა,
ამას მით ვაზრობ, მინახავს მე უბედურსა შობილსა.
ჯერთ მისი მსგავსი სასჯელი არცა ვის ამბად სმენია:
არა თუ კაცთა, სასჯელი ქვათაცა შესაძრწენია,
დიჯლადცა კმარის, მას რომე თვალთაგან ცრემლი სდენია;
თვით რაცა ჰბრძანოთ, მართალ ხართ: სხვა სხვისა ომსა ბრძენია.“
როცა მიდიოდა, ვკითხე, - ეუბნება ასმათი ავთანდილს, - ავთანდილი რომ მოვა, რა ჰქნას, სად გნახოს-მეთქი. მან მიპასუხა, ფიცს არ გავტეხ, დაველოდები, ამ არემარეს არ მოვცილდები. თუ მკვდარი მნახოს, დამმარხოს, თუ ცოცხალი დავხვდე, გაუკვირდესო.
„ესე არაკი მართალი ჩინს ქვასა ზედა სწერია:
„ვინ მოყვარესა არ ეძებს, იგი თავისა მტერია“.
აწ ზაფრანია, ვის წინას ვერ ვარდი ჰგვანდის, ვერ ია;
თუღა მოჰნახავ, მონახე, ქმენ, რაცა შენი ფერია.“
ყმამან უთხრა: „უმართლე ხარ, არ მამართლო მდურვად მისად,
მაგრა გაბრჭე, რა მიქმნია სამსახური ტყვესა ტყვისად,
გამოჭრილვარ სახლით ჩემით, ვით ირემი ძებნად წყლისად,
მას ვეძებ და მას ვიგონებ, ვიარები, ველთა ვლი სად.
ბროლ-სადაფნი მარგალიტსა ლალის-ფერსა სცვენ და ჰბურვენ,
მას მოვჰშორდი, ვერ ვეახელ, ვერ ვისურვენ, ვერ ვასურვენ,
გამოპარვით წამოსლვითა ღმრთისა სწორნი მოვიმდურვენ,
ნაცვლად მათთა წყალობათა გულნი მათნი შევაურვენ.
. . .
ესე ყველაი ასრე მჭირს, დაო, ბედითა მისითა,
არ ვუტყუვე და მოსრულვარ მგზავრი ღამით და დღისითა;
აწ იგი სადმე წასრულა, ვიწვი ცეცხლითა ვისითა,
ცუდ-მაშვრალი და მტირალი ქვე ვზი პირითა მქისითა.
დაო, მეტსა საუბარსა აღარ მომცემს ჟამი და დრო,
არ ვინანი გარდასრულსა, ბრძენთა სიტყვა დავაღადრო,
წავალ, ვძებნი, ანუ ვპოვებ, ან სიკვდილი მოვიადრო.
თვარა ბედი აზომ თურე მიკვეთს, ღმერთსა რაღა ვკადრო!“
ასეთი მძაფრი, დასაბუთებული საყვედურები გამოთქვა ავთანდილმა ტარიელის მიმართ, მაგრამ რა გაეწყობოდა, უნდა შერიგებოდა ბედს და მოეძებნა იგი, რადგან იცოდა, რომ ტარიელი უსაზომო ტანჯვის გამო იყო გაჭრილი, და არა იმიტომ, რომ ფიცის გამტეხი და მატყუარა იყო.
საერთოდ, პოემაში დიალოგები უაღრესად დახვეწილი და ლოგიკურია, და, რა თქმა უნდა, უმაღლესი ოსტატობითაა გადმოცემული. ამაში კიდევ უფრო დავრწმუნდებით მომდევნო თავში ტარიელის და ავთანდილის შეხვედრისას.
ავთანდილი ტარიელის საძებრად წავიდა.