პოვნა ავთანდილისაგან დაბნედილის ტარიელისა
სამი დღის ამაო ძებნის შემდეგ ავთანდილი ერთ ქედს რომ გადაადგა, ველზე, შამბნართან ტარიელის შავი ცხენი შენიშნა. „რა შეჰხედნა, ყმასა გულმან გაუფეთქნა, გაუნათდა.“
დაუკვირდი სიტყვებს: „გაუფეთქნა, გაუნათდა“. ავთანდილის სიხარულს განა სხვა სიტყვები ასე ზუსტად გადმოსცემდა?
ავთანდილმა სწრაფად ჩაირბინა და დაინახა უგონოდ მწოლი ტარიელი. ერთ მხარეს მოკლული ლომი და სისხლიანი ხმალი ეგდო, მეორე მხარეს კი მიწაზე დანარცხებული მკვდარი ვეფხვი.
ავთანდილმა უხმო, მაგრამ ტარიელს არაფერი ესმოდა.
ეტყვის: „ვერ მიცნობ ავთანდილს, შენთვის გაჭრილსა და ხელსა?“
მას არა დია შეესმის რეტსა, თვალ-დაუფახელსა.
ავთანდილმა მაინც მოახერხა მისი გონზე მოყვანა.
ესე ყველაი ასრეა, რაცა აწ ჩემგან თხრობილა.
ცრემლნი მოსწურნა თვალთაგან, ცოტად-რე მოაცნობილა.
მაშინღა იცნა, აკოცა, მოეჭდო, მოეძმობილა.
ვიმოწმებ ღმერთსა ცხოველსა, მათებრი არვინ შობილა!
ტარიელი იმდენად იყო სასოწარკვეთილი, რომ ავთანდილს თხოვა, ისევ მარტო დაეტოვებინა:
უთხრა: „ძმაო, არ გიტყუე, გიყავ, რაცა შემოგფიცე,
გნახე სულთა გაუყრელმან, ფიცი ასრე დავამტკიცე,
აწ დამეხსენ, სიკვდილამდის ვიტირო და თავსა ვიცე.
მაგრა გვედრებ დამარხვასა, მხეცთა საჭმლად არ მივიცე.“
ახლა ავთანდილის პასუხი მოვისმინოთ. ეს არის სიბრძნის, სიკეთის, რკინისებური ლოგიკის, მიჯნურობის ქებათაქების უბრწყინვალესი თაიგული:
ყმამან უთხრა: „რაშიგან ხარ, შენ საქმესა რად იქმ ავსა?
ვინ მიჯნური არ ყოფილა, ვის სახმილი არა სწვავსა?
ვის უქმნია შენი მსგავსი სხვასა კაცთა ნათესავსა?
რად სატანას წაუღიხარ? რად მოიკლავ ნებით თავსა?
თუ ბრძენი ხარ, ყოვლნი ბრძენნი აპირებენ ამა პირსა:
ხამს მამაცი მამაცური, სჯობს, რაზომცა ნელად ტირსა.
ჭირსა შიგან გამაგრება ასრე უნდა, ვით ქვიტკირსა.
თავისისა ცნობისაგან ჩავარდების კაცი ჭირსა.
ბრძენი ხარ და გამორჩევა არა იცი ბრძენთა თქმულებ,
მინდორს სტირ და მხეცთა არბევ, რას წადილსა აისრულებ?
ვისთვის ჰკვდები, ვერ მიჰხვდები, თუ სოფელსა მოიძულებ,
თავსა მრთელსა რად შეიკრავ, წყლულსა ახლად რად იწყლულებ?
ვინ არ ყოფილა მიჯნური, ვის არ სახმილნი სდებიან?
ვის არ უნახვან პატიჟნი, ვისთვის ვინ არა ბნდებიან?
მითხარ, უსახო რა ქმნილა, სულნი რად ამოგხდებიან?
არ იცი, ვარდნი უეკლოდ არავის მოუკრებიან!
ვარდსა ჰკითხეს: „ეგზომ ტურფა რამან შეგქმნა ტანად, პირად?
მიკვირს, რად ხარ ეკლიანი? პოვნა შენი რად არს ჭირად?“
მან თქვა: „ტკბილსა მწარე ჰპოვებს, სჯობს, იქმნების რაცა ძვირად.
ოდეს ტურფა გაიეფდეს, აღარა ღირს არცა ჩირად.“
რათგან ვარდი ამას იტყვის, უსულო და უასაკო,
მაშა ლხინსა ვინ მოიმკის პირველ ჭირთა უმუშაკო?
უბოროტო ვის ასმია რაცა საქმე საეშმაკო?
რად ემდურვი საწუთროსა? რა უქმნია უარაკო?
ისმინე ჩემი თხრობილი, შეჯე, წავიდეთ ნებასა,
ნუ მიჰყოლიხარ თავისსა თათბირსა, გაგონებასა,
რაცა არ გწადდეს, იგი ჰქმენ, ნუ სდევ წადილთა ნებასა,
ასრე არ სჯობდეს, არ გეტყვი, რად მეჭვ რასაცა თნებასა!“
როგორც ვხედავთ, ავთანდილის სიტყვები სიბრძნის ულამაზეს ჩანჩქერს წარმოადგენს. ვინ შეიძლება, არ დაიმონოს, არ დაიმორჩილოს, არ შეძრას უსაზღვრო სიკეთითა და თანაგრძნობით გამთბარმა ამ ბრწყინვალე შეგონებებმა? არადა, ასეთი ადამიანი სწორედ ტარიელი აღმოჩნდა. მან გულთან სულაც არ მიიტანა ავთანდილის ეს მხურვალე ღაღადისი და გაქირდა კიდეც იგი - სხვისი ტანჯვა რა ადვილი გასაძლები გგონიაო.
მან უთხრა: „ძმაო, რა გითხრა, ძრვაცა არ ძალ-მიც ენისა,
ძალი არა მაქვს ხელ-ქმნილსა შენთა სიტყვათა სმენისა,
რად ადვილად გიჩს მოთმენა ჩემთა სასჯელთა თმენისა?
აწ მივსწურვივარ სიკვდილსა, დრო მომეახლა ლხენისა.
. . .
ბრძენი, ვინ ბრძენი, რა ბრძენი! ხელი ვითა იქმს ბრძნობასა!
ეგ საუბარი მაშინ ხამს, თუცაღა ვიყო ცნობასა,
ვარდი ვერ არის უმზეოდ, იყოს, დაიწყებს ჭნობასა;
მაწყენ, დამეხსენ, არა მცალს, არცაღა ვახლავ თმობასა.“
ავთანდილმა კვლავ დაუწყო შეგონება „სიტყვითა მრავალფერითა“, მაგრამ ტარიელს ახლაც ვერაფერი შეასმინა.
ამჯერად ავთანდილმა უკვე სხვა ხერხი იხმარა. კარგი, რახან სიკვდილი გინდა, აღარ შეგაწყენ ჩემი შეგონებებით, მაგრამ ერთი რამ მაინც შემისრულე: მე შენი გულისათვის ჩემი მიჯნური დავტოვე, მეფეც მოვიმდურე, უკან ნუ გამგზავნი გულმოკლულს, ერთხელ მაინც დამენახე ცხენზე შემჯდარი, მერე წავალ, შენ კი, როგორც ისურვებ, ისე მოიქეციო. ავთანდილმა იცოდა, რომ ცხენზე შეჯდომა ტარიელს სევდას გაუქარვებდა.
ტარიელმა მართლაც შეუსრულა ეს თხოვნა და ცხენზე შეჯდა. ცოტა რომ გაიარეს, ტარიელს მართლაც მომჯობინება დაეტყო. საუბარს რომ შეყვნენ, ავთანდილმა სიტყვა ჩამოუგდო ნესტანის მიერ ნაჩუქარ სამხრეზე, - „რაგვარ გიყვარს, რაგვარ გიღირსო“.
მან უთხრა: „სახე რა გითხრა მის უსახოსა სახისა,
ესეა ჩემი სიცოცხლე, ჩემი მომცემი ახისა,
მჯობი ყოვლისა სოფლისა, წყლისა, მიწისა და ხისა.“
- მინდოდა ეგ გეთქვა, - უთხრა ავთანდილმა, - და რადგან თქვი, ახლა მომისმინე: ეგ სამხრე უსულო ნივთია, მაგის შელევა არ გინდა, ასმათი კი, შენი დობილი, შენი და ნესტანისთვის გადამკვდარი, არ გინდა ნახოო.
მან უბრძანა: „რაცა გითქვამს, უმართლე ხარ მეტის-მეტად:
საბრალოა ასმათ მისად მგონებლად და ჩემად ჭვრეტად;
მე სიცოცხლე არ მეგონა, შენ მომესწარ ცეცხლთა შრეტად,
რათგან დავრჩი, გვალე, ვნახოთ, თუცავე ვარ ჯერთცა რეტად.“
დაჰმორჩილდა, გაემართნეს ავთანდილ და ამირბარი.
ვერ მიგია ქება მათი, ვერა ქება საქებარი;
კბილნი - ვითა მარგალიტნი, ბაგე - ვარდი ნაპობარი.
გველსა ხვრელით ამოიყვანს ენა ტკბილად მოუბარი.
ავთანდილმა ისევ დაუწყო შეგონება, - სიბრძნე რად გინდა, თუ არ გამოიყენებ; შეჭირვებით და დარდით ვერაფერს მიაღწევ; ბედი უნდა ცადო და, თუ ღმერთს უნდა, გაგამარჯვებინებსო.
ტარიელი დაეთანხმა, მაგრამ ისევ თავისი ტანჯვა გაახსენა მას.
მოახსენა: „ეგე სწავლა ჩემთვის ყოვლად სოფლად ღირდეს,
გონიერთა მწვრთელი უყვარს, უგუნურთა გულსა ჰგმირდეს, -
მაგრა რა ვქმნა, რაგვარ გავსძლო, მეტის-მეტი რა მიმჭირდეს!
შენცა გჭირან ჭირნი ჩემნი, არ მამართლო, არ მიკვირდეს?“
ტარიელისა და ავთანდილის ეს მართლაც რომ ბრწყინვალე დიალოგი ერთგვარი კამათია გულსა და გონებას შორის. ტარიელის განსჯა გულიდან, გრძნობიდან მოდის, ავთანდილისა კი - გონებიდან.
ჩვენ ადრე ვნახეთ, თუ როგორ დაუპირისპირდა ერთმანეთს როსტევან მეფის გონებისმიერი და ავთანდილის გულისმიერი სიმართლე.
აქაც ამგვარ ვითარებასთან გვაქვს საქმე - ერთმანეთს უპირისპირდება ტარიელის გულისმიერი და ავთანდილის გონებისმიერი სიმართლე. მართალია, ავთანდილიც გონიერია და ტარიელიც, ავთანდილიც მიჯნურია და ტარიელიც, მაგრამ განსხვავება ისაა, რომ ავთანდილს თავისი მიჯნური სამშობლოში ჰყავს, განცხრომაში მყოფი, მხოლოდ მისგან სიშორე სტანჯავს, ტარიელის მიჯნური კი დაკარგულია, განსაცდელში მყოფი. ტარიელს შესაძლებლობაც კი არა აქვს, მის დასაბრუნებლად იბრძოლოს, რადგან საერთოდ არ იცის, სად არის მისი მიჯნური. ამიტომ სჯაბნის მის მსჯელობაში გული გონებას.
სწორედ ამიტომ არის ასეთი გულისშემძვრელი ავთანდილისა და ტარიელის ეს დიალოგი, - გონებისა და გულის, ორი სიბრძნის, ორი სიმართლის პაექრობა.