წასლვა ავთანდილისაგან ნესტან-დარეჯანის საძებრად და ქარავანთა შეყრა
ავთანდილი ნესტან-დარეჯანის საძებრად წავიდა, თუმცა არც იცოდა, სად და როგორ ეძებნა იგი. ერთადერთი მიმანიშნებელი ის ზღვისპირა ადგილი იყო, სადაც ფრიდონმა მას უკანასკნელად მოჰკრა თვალი.
მიდის ავთანდილი და ისევ თინათინზე მოგონებით სულდგმულობს.
იტყვის: „მოგშორდი, სიცრუე, ვა, საწუთროსა კრულისა!
შენ გაქვს წამალი ჩემისა მამრთელებელი წყლულისა.“
ავთანდილი ნესტანის შესახებ ყველას ეკითხებოდა, ვინც კი ზღვის პირას ნახა, მაგრამ არავინ არაფერი იცოდა.
ერთ დღეს მან დაინახა აქლემების ქარავანი. მოქარავნენი ზღვის პირას შეფიქრიანებულები და სასოწარკვეთილები იდგნენ. ავთანდილი მიესალმა მათ და შეჭირვების მიზეზი ჰკითხა. ქარავნის მეთაურმა უსამმა ავთანდილს უამბო, _ ჩვენ ბაღდადელი ვაჭრები ვართ, მაჰმადიანები; ზღვათა მეფის ქალაქში სავაჭროდ მივდივართ და დიდძალი საქონელი მიგვაქვს. ერთი მომაკვდავი კაცი ვნახეთ, მოვაბრუნეთ და ამბავი გამოვკითხეთ. მან გვითხრა, ეგვიპტიდან მოვდიოდით სავაჭროდ, მაგრამ მეკობრეები დაგვესხნენ თავს, ყველაფერი წაგვართვეს და ყველა დახოცეს. მე როგორ გადავრჩი, არც კი ვიციო. ჩვენც იმ მეკობრეების გვეშინია, რადგან ბრძოლა არ შეგვიძლია, ამიტომ ზღვაში ვერ გავდივართ და არ ვიცით, რა ვქნათო.
ავთანდილი დახმარებას დაჰპირდა მათ და გახარებულ მოქარავნეებს წინ წაუძღვა. მალე მეკობრეებიც დაინახეს, რომლებიც ხმაურითა და მუქარით მიდიოდნენ.
კიოდეს და მოვიდოდეს, იზახდეს და ბუკსა ჰკრესა;
შეუშინდა ქარავანი მათ ლაშქართა სიდიდესა;
ყმამან უთხრა: „ნუ იშიშვით თქვენ იმათსა სიალფესა,
ანუ დავხოც იმ ყველასა, ან სიკვდილი ჩემი დღეს-ა.
უგანგებოდ ვერას მიზმენ, შე-ცა-მებნენ ხმელთა სპანი;
განგებაა, არ დავრჩები, ლახვარნია ჩემთვის მზანი;
ვერ დამხსნიან ვერ ციხენი, ვერ მოყვასნი, ვერცა ყმანი.
ვინცა იცის ესე ასრე, ჩემებრვეა გულოვანი.
თქვენ, ვაჭარნი, ჯაბანნი ხართ, ომისაცა უმეცარნი,
შორს ისრითა არ დაგხოცნენ, ჩაიხშენით თანა კარნი,
მარტო მნახეთ, ვით შევება, ვით ვიხმარნე ლომნი მხარნი!
მეკობრისა ნავისანი სისხლნი ჰნახეთ მონაღვარნი.“
მოდით, აქ შევწყვიტოთ შინაარსის თხრობა და დავუკვირდეთ, რას ამბობს ავთანდილი ვაჭრებზე.
იგი ვაჭრებს ჯაბანებს, მშიშრებს უწოდებს, რომლებმაც ომი არ იციან. შეიძლება ითქვას, დასცინის კიდეც მათ.
როგორც ზემოთ მრავალჯერ აღვნიშნეთ, „ვეფხისტყაოსანში“ მხატვრულადაა ასახული საქართველოს ისტორიული ყოფიერება.
საქართველო კი ისეთ ერებს მიეკუთვნება, რომელთაც, ისტორიას თუ გავითვალისწინებთ, ვაჭრობა მაინც და მაინც არ ეხერხებოდათ, მეტიც, ზოგიერთი ერისაგან განსხვავებით, ეთაკილებოდათ კიდეც. ჩვენ, ქართველები, უპირატესად მეომარი, მიწადმოქმედი, შემოქმედი ხალხი ვიყავით, ვაჭრობას იშვიათად მივდევდით. სწორედ ეს ჩანს ზემოთმოყვანილ ეპიზოდშიც, სადაც ავთანდილის პირით რუსთველი გამოხატავს თავის დამოკიდებულებას ვაჭართა მიმართ. ეს დამოკიდებულება აშკარად ქედმაღლურია და, რა თქმა უნდა, ქართულ სინამდვილეს ასახავს.
ვაჭრობისადმი ასეთი დამოკიდებულება, ერთის მხრივ, ერის გარკვეულ მაღალზნეობრივ თვისებებზე მეტყველებს, მეორეს მხრივ კი რაციონალიზმის, პრაგმატულობის ნაკლებობაზე, რაც ხშირ შემთხვევებში ერს გარკვეულ პრობლემებს უქმნიდა, თუნდაც ადგილობრივი ბაზრის სხვათათვის გულარხეინი დათმობის თვალსაზრისით, რის გამოც ჩვენი ქონება სხვათა ხელში გადადიოდა ხოლმე. ბაზარს კი უდიდესი მნიშვნელობა აქვს ქვეყნის ეკონომიკური განვითარებისათვის.
ახლა გავაგრძელოთ შინაარსის თხრობა.
ავთანდილმა
ჩაიცვა ტანსა აბჯარი ქცევითა ვეფხებრ მკრჩხალითა,
მას ხელთა კეტი რკინისა ჰქონდა ხელითა ცალითა,
ნავისა თავსა გულითა წადგა შიშ-შეუვალითა,
ვითა მჭვრეტელნი ჭვრეტითა, მტერნი დახოცნა ხრმალითა.
მეკობრეებმა ავთანდილის ნავს ძელი აძგერეს, რომლის წვერზე სახნისი იყო წამოგებული, მაგრამ ავთანდილმა რკინის კეტი ჰკრა და დალეწა. მეკობრეები შეშინდნენ და გაქცევა სცადეს, მაგრამ ავთანდილს ვერავინ გადაურჩა.
მათ ლაშქართა გულ-უშიშრად ასრე ჰხოცდა, ვითა თხასა,
ზოგი ნავსა შეანარცხის, ზოგსა ჰყრიდა შიგან ზღვასა,
ერთმანერთსა შემოსტყორცნის, რვა ცხრასა და ცხრა ჰკრის რვასა,
დაკოდილნი მკვდართა შუა იმალვიან, მალვენ ხმასა.
როგორც ვხედავთ, რუსთველს თანამედროვე ჰოლივუდური კინოფილმის „ბოევიკური“ ეპიზოდის მზამზარეული სცენარი აქვს მოცემული, თუმცა იმ კინოფილმებისაგან განსხვავებით, სიტუაცია აშკარად იუმორნარევია, თუ წარმოვიდგენთ რვა და ცხრა კაცის ერთმანეთზე შემოტყორცნას და მკვდრებს შორის შიშით განაბულ დაჭრილებს.
ავთანდილის გამარჯვება მეკობრეებზე, რა თქმა უნდა, ღმერთის ნება იყო:
კაცო, ძალსა ნუ იქადი, ნუცა მოჰკვეხ ვითა მთრვალი!
არას გარგებს ძლიერება, თუ არ შეგწევს ღმრთისა ძალი!
დიდთა ხეთა მოერევის, მცირე დასწვავს ნაბერწკალი,
ღმერთი გფარავს, სწორად გაჰკვეთს, შეშა ვის ჰკრა, თუნდა ხრმალი.
ავთანდილს მცირე ჭრილობა ჰქონდა მიღებული.
შვენოდეს დაკოდილობა, ცოტაი რამე ვნებოდეს.
გახარებულ მოქარავნეებს ავთანდილმა მეკობრეთა მთელი ნაალაფარი უბოძა, მოქარავნეებმა კი ასე უპასუხეს:
„რაცა გვაქვს, იგი შენია, ამას არ უნდა ცილობა,
რასაცა მოგვცემ, გვიბოძე, გვიქმნია აქა ყრილობა.“
ავთანდილმა მათ მადლობა უთხრა და თხოვა, იგი დროებით მათთან დაემალათ ვაჭრის ტანსაცმლით, არ გაემჟღავნებინათ მისი ვინაობა და ისე მოქცეულიყვნენ, ვითომ მათი პატრონი იყო. (ავთანდილის ვარაუდით, მას ასე უფრო გაუადვილდებოდა ნესტანის კვალის ძებნა). მოქარავნეები დიდი სიხარულით დათანხმდნენ.
ესე საქმე ქარავანსა გაეხარნეს მეტად დია,
მოვიდეს და თაყვანი-სცეს, ჰკადრეს: „ჩვენი იმედია,
რაცა აჯა ჩვენ გვმართებდა, იგი თქვენვე იაჯ დია,
მას ვმსახუროთ, ვისი პირი მზისა პირად გაგვიცდია.“