ფატმანისაგან ავთანდილის გამიჯნურება
ფატმანი ვნებასაყოლილი ტურფა ქალი იყო და რადგან მაინც და მაინც პირმშვენიერი ქმარი არ ჰყავდა, მას ხშირად ღალატობდა მიმზიდველ მამაკაცებთან. „მზე“ და „ლომი“ ავთანდილი ფატმანს, რა თქმა უნდა, დანახვისთანავე მოეწონა და მის მიმართ ტრფობის ცეცხლი მოედო.
ჯერ პირველი სტროფი განვიხილოთ, რომელშიც რუსთველი „დიაცს“ ახასიათებს:
სჯობს სიშორე დიაცისა, ვისგან ვითა დაითმობის,
გილიზღებს და შეგიკვეთებს, მიგინდობს და მოგენდობის,
მართ ანაზდად გიღალატებს, გაჰკვეთს, რაცა დაესობის,
მით დიაცსა სამალავი არასთანა არ ითხრობის.
თანამედროვე ქართულით ამ სტროფის შინაარსი ასეთია:
სჯობს დიაცისაგან, რაც შეიძლება, შორს დავიჭიროთ თავი. ის პირფერულად დაგიახლოვდება და თავს შეგაყვარებს, მიგინდობს და მოგენდობა, მაგრამ მოულოდნელად გიღალატებს, მოიკვეთს შენს გულთან დამაკავშირებელ ძაფებს. ამიტომ დიაცთან არავითარი საიდუმლოს თქმა არ შეიძლება.
ამ სტროფში იმდენად მძიმე ბრალდებებია ჩამოთვლილი „დიაცის“ მიმართ, რომ თუ „დიაცში“ ზოგადად ქალს ვიგულისხმებთ, იგი სრულიად არ მიესადაგება მთელი პოემის სულისკვეთებას, სადაც ქალები უმაღლესი ზნეობით გამოირჩევიან.
მაგრამ საქმე ისაა, რომ აქ „დიაცი“ არ ნიშნავს ზოგადად ქალს, როგორც ეს შეიძლება ვინმეს ეგონოს, არამედ ნიშნავს მხოლოდ და მხოლოდ მსუბუქი ყოფაქცევის ქალს. თუ დავაკვირდებით იმ სტროფებს, სადაც ნახსენებია „დიაცი“, დავრწმუნდებით, რომ ამ სიტყვას რუსთველი იყენებს ან უარყოფითი მნიშვნელობით, ან მსუბუქი ყოფაქცევის ქალის (ამ შემთხვევაში ფატმანის) მიმართ.
ამდენად, დიაცის, ანუ მსუბუქი ყოფაქცევის ქალის ზემოთმოყვანილი დახასიათება სრულიად რეალისტურია და სინამდვილეს შეესაბამება. მართლაც, ასეთი ქალი წუთიერ ვნებებს უმორჩილებს ყველაფერს, მათ შორის ერთგულებასაც.
ქვემოთ ვნახავთ, რომ პოემაში ფატმანი დადებით ადამიანად არის გამოყვანილი, მაგრამ ის რეალურად მაინც „დიაცია“, ანუ მსუბუქი ყოფაქცევის ქალი - „მუტრიბთა და მომღერალთა მოყვარული, ღვინის მსმელი“. მან, ქმრიანმა ქალმა, ქმრის ღალატი ამჯერად ავთანდილთან განიზრახა:
ფატმან ხათუნს ავთანდილის გულსა ნდომა შეუვიდა,
სიყვარული მეტის-მეტი მოემატა, ცეცხლებრ სწვიდა.
დამალვასა ეცდებოდა, მაგრა ჭირსა ვერ მალვიდა.
იტყვის: „რა ვქმნა, რა მერგების?“ აწვიმებდა, ცრემლთა ღვრიდა.
„მიღმა ვუთხრა, ვა თუ გაწყრეს, შეხედვაცა დამიძვირდეს,
თუ არა ვთქვა, რაგვარ გავძლო, ცეცხლი უფრო გამიხშირდეს,
ვთქვა და მოვკვდე, ანუ დავრჩე, ერთი რამე გამიპირდეს,
მას მკურმალმან რაგვარ ჰკურნოს, თუ არ უთხრას, რაცა სჭირდეს.“
იყოყმანა, იყოყმანა ფატმანმა, ტრფობის ცეცხლის დამალვაც კი სცადა, მაგრამ არაფერი გამოუვიდა, დაჯდა და ავთანდილს სამიჯნურო წერილი მისწერა.
ზემოთ ხშირად აღვნიშნავდით, რომ მიჯნურობა ქალ-ვაჟური სიყვარულის უმაღლესი სახეა, მხოლოდ უმაღლეს, არისტოკრატიულ წრეებში დამკვიდრებული. მიჯნურობას არავითარი საერთო არა აქვს სიძვასთან. მიჯნურობასა და სიძვას „შუა უზის დიდი მზღვარი“.
ამ შემთხვევაში კი ფატმანის სურვილი და ნდომა ავთანდილთან სასიყვარულო ურთიერთობის დამყარებისა (ფაქტობრივად სიძვა) რუსთველს მოხსენებული აქვს, როგორც „მიჯნურობა“. როგორ უნდა ავხსნათ ეს შეუსაბამობა?
საქმე ისაა, რომ რუსთველს ამ შემთხვევაში სიტყვა „მიჯნურობა“ გამოყენებული აქვს აშკარა ირონიით და არა მისი ნამდვილი მნიშვნელობით. მართლაც, ფატმანის მიერ ავთანდილისადმი წერილის მიწერის ეპიზოდი იუმორით არის სავსე:
დაწერა წიგნი საბრალო, მის ყმისა მისართმეველი,
მისისა მიჯნურობისა, მისთა პატიჟთა მცნეველი,
მისთა მსმენელთა გულისა შემძვრელი, შემარხეველი,
უსტარი შესანახავი, არ ცუდად დასახეველი.
აქ თითქმის ყოველი სიტყვა იუმორითაა გაჟღენთილი, განსაკუთრებით ბოლო სტრიქონი.
ცხადია, აქ ნახსენები „მიჯნურობაც“ არაა ის მიჯნურობა, რაც პოემის მთავარ ძარღვს წარმოადგენს.
ახლა ვნახოთ, როგორი გულისშემძვრელი წერილი გაუგზავნა ფატმანმა ავთანდილს, - „უსტარი შესანახავი, არ ცუდად დასახეველი“: შენ მზე ხარო; ვინც შენ დაგშორდება, ჭირი შეეყრება და ლხინი მიატოვებს; მზესავით სწვავ და ცეცხლს უკიდებ ყველას, ვინც ახლოს გნახავსო.
„შენ გტრფიალებენ მჭვრეტელნი, შენთვის საბრალოდ ბნდებიან,
ვარდი ხარ, მიკვირს, ბულბულნი რად არ შენზედა კრფებიან!
შენი შვენება ყვავილთა აჭნობს, ჩემნიცა ჭნებიან,
სრულად დამწვარვარ, თუ მზისა შუქნი არ მომესწრებიან.
ღმერთი მყავს მოწმად, ვიშიშვი თქვენსა ამისსა თხრობასა,
მაგრა რა ვირგო დღე-კრულმან, სრულად გავყრივარ თმობასა!
გული ვერ გასძლებს ნიადაგ შავთა წამწამთა სობასა,
თუ რას მეწევი, მეწიე, თვარა მივჰხდები ცნობასა.
მე ვირე ამა წიგნისა პასუხი მომივიდოდეს,
ვცნობდე, გინდოდე საკლავად, ან ჩემი რა გაგვიდოდეს,
მუნამდის გავსძლო სულთა დგმა, გული რაზომცა მტკიოდეს,
სიცოცხლე ანუ სიკვდილი გარდმიწყდეს, ნეტარძი, ოდეს.“
ვნების ალმურით დამწვარი ქალის ამ გულმხურვალე ღაღადისმა ავთანდილს არათუ გული აუჩუყა და აუთრთოლა, არამედ, მე მგონი, ბევრიც აცინა (თუმცა ეს იქ არ წერია). ყოველ შემთხვევაში, ისეთი შედარება მოუვიდა თავში, ეს რომ ფატმანს გაეგო, თავბედს დაიწყევლიდა. ავთანდილმა ფატმანი, არც მეტი, არც ნაკლები, ყვავს შეადარა, ხოლო მის „სამიჯნურო“ წერილს ჩმახვა უწოდა:
თქვა: „ყვავი ვარდსა რას აქმნევს ანუ რა მისი ფერია,
მაგრა მას ზედა ბულბულსა ჯერთ ტკბილად არ უმღერია.
უმსგავსო საქმე ყოველი მოკლეა, მით ოხერია.
რა უთქვამს, რა მოუჩმახავს, რა წიგნი მოუწერია!“
მაგრამ ავთანდილი ბრძენი იყო და გულში თქვა: ამხელა გზაზე წამოვსულვარ ნესტანის საძებრად. აქ ჩემი შემწე არავინაა, ეს ქალი კი უამრავი ადამიანის მნახველია, ვინ იცის, შეიძლება, რამე გზა მომანახინოსო.
თქვა: „დიაცსა ვინცა უყვარს, გაექსვის და მისცემს გულსა,
აუგი და მოყივნება არად შესწონს ყოლა კრულსა;
რაცა იცის, გაუცხადებს, ხვაშიადსა უთხრობს სრულსა,
მიჯობს, მივჰყვე, განღა სამე ვსცნობ საქმესა დაფარულსა.“
აქ ავთანდილი ისევ „დიაცზე“ ლაპარაკობს, რომელიც აუგსა და სირცხვილს არად აგდებს და ვნებასაყოლილი თავის საყვარელს ყველაფერს უყვება. ავთანდილს სწორედ დიაცის ამ თვისებების იმედი აქვს ახლა, მაგრამ გული კი სინანულითა და სევდით ევსება.
კვლა იტყვის: „ვერვინ ვერას იქმს, თუ ეტლი არ მოსთმინდების;
მით რაცა მინდა, არა მაქვს, რაცა მაქვს, არ მომინდების,
ბინდის გვარია სოფელი, ესე თურ ამად ბინდდების,
კოკასა შიგან რაცა დგას, იგივე წარმოსდინდების!“