აქა ფატმანისაგან ნესტან-დარეჯანის ამბის მბობა
- ამ ქალაქში ასეთი წესია, - მოუთხრობს ფატმანი ავთანდილს, - ნავროზობის დღეს ვაჭრობა წყდება და ყველა დღესასწაულობს. ჩვენ, დიდვაჭრები, მეფის სასახლეში მივდივართ და დიდი ძღვენი მიგვაქვს. ჩემი ქმარი, უსენი, დიდვაჭრებს მიუძღვება, მე კი - მათ ცოლებს.
ერთ ასეთ დღეს, როდესაც დედოფალს ძღვენი მივართვით და შინ მხიარულები დავბრუნდით, საღამოხანს ბაღში ჩავედი და იქ გავაგრძელეთ მხიარულება, შემდეგ ბაღში მდგარ სასახლეში გავაგრძელეთ ნადიმი.
უცებ რაღაც უგუნებობა მომერია. ეს რომ შემატყვეს, ყველა წავიდა და მარტო დავრჩი. კაეშნის გასაქარვებლად სარკმლიდან ზღვისაკენ ვიყურებოდი. უცებ დავინახე, რომ ზღვის ნაპირს ნავი მოუახლოვდა, რომელშიც ორი შავი კაცი იჯდა. მათ ნავი გადმოსცალეს, თან აქეთ-იქით იყურებოდნენ.
როცა დარწმუნდნენ, არავინ გვიყურებსო, ნავიდან კიდობანი გადმოიტანეს, კიდობანიდან კი ქალი გადმოსვეს, რომელსაც შავი რიდე ებურა. ჩემკენ რომ მობრუნდა, დავინახე, რომ იგი აუწერლად მშვენიერი იყო.
ჩემს მონებს ვუბრძანე, წასულიყვნენ მათთან და ის ქალი გამოესყიდათ, ხოლო თუ არ დაეთანხმებოდნენ, დაეხოცათ და ქალი აქ მოეყვანათ.
მონები ჩავიდნენ მათთან, მაგრამ როცა დავინახე, რომ უარს ამბობდნენ ქალის გამოსყიდვაზე, მონებს ვუბრძანე, დაეხოცათ ისინი. მათ მართლაც დახოცეს და ქალი ჩემთან მოიყვანეს.
ქალი არაჩვეულებრივად ლამაზი იყო. ვკითხე ვინაობა, სად მიყავდათ იმ ზანგებს, მაგრამ არაფერი მიპასუხა, მხოლოდ ცხარე ცრემლები გადმოჰყარა. რახან არ მოვეშვი, ბოლოს ხმა ამოიღო, მაგრამ ღმერთი დამაფიცა, არაფერი მეკითხა მისთვის.
მითხრა: „შენ ჩემთვის, დედაო, ხარ უმჯობესი დედისა,
რას აქმნევ ჩემსა ამბავსა, ზღაპარი არის ყბედისა!
ღარიბი ვინმე, შემსწრობი ვარ უბედოსა ბედისა;
თუ რაცა მკითხო, ძალიმცა გიგმია არსთა მხედისა!“
მე მართლაც ვამჯობინე, აღარ შემეწუხებინა იგი, აჩქარება არ იყო საჭირო. სახლში ავიყვანე და ერთ-ერთ ოთახში დავმალე. ეს ამბავი არავის ვუთხარი. ქალს ერთი ზანგი მივუჩინე მსახურად და მეც ფარულად ვნახულობდი ხოლმე.
იგი განუწყვეტლივ ტიროდა. მის დამშვიდებას რომ შევეცდებოდი, მხოლოდ ერთი წამით შეჩერდებოდა. ერთხელაც კი ვერ მოვახერხე, გამომეკითხა მისი ამბავი. არ წვებოდა, მუდამ რიდე ებურა და ყაბაჩა ეცვა. ეს რიდე და ყაბაჩა საკვირველი ქსოვილისა იყო. `სილბო ჰქონდა ნაქსოვისა და სიმტკიცე ნაჭედისა~. ხანდახან მკლავზე დადებდა თავს წასათვლემად. ხვეწნა-ვედრებით ძლივს ვაჭმევდი ცოტ-ცოტას.
ქმარს მის შესახებ არაფერს ვეუბნებოდი, ვიცოდი, გამამჟღავნებდა მეფესთან. მაგრამ ისიც მაფიქრებდა, რომ ქმარი თუ შემიტყობდა, ცოცხალი ვერ გადავურჩებოდი. მერე გადავწყვიტე, დამეფიცებინა უსენი, რომ არ გამამჟღავნებდა.
მივე მარტო, ქმარსა ჩემსა ველაღობე, ველაციცე,
მერმე ვუთხარ: „გითხრობ რასმე, მაგრა პირველ შემომფიცე,
არვის უთხრა სულიერსა, საფიცარი მომეც მტკიცე“.
ფიცი მომცა საშინელი: „თავიცაო კლდეთა ვიცე!
რაცა მითხრა, სიკვდილამდის არვის ვუთხრა სულიერსა,
არა ბერსა, არა ყმასა, მოყვარესა, არცა მტერსა.“
უსენს ვანახე მშვენიერი უცხო ქალი. ახლა ერთად ვკითხეთ ვინაობა, სადაურობა, მაგრამ ისევ არაფერი გვიპასუხა, ისევ ატირდა და გვითხრა, თავი დამანებეთო. ძლივს დავაწყნარეთ. იმ დღეებში ხშირად დავდიოდით მასთან და ვანუგეშებდით.
ერთ დღეს უსენმა მითხრა, მეფეს ძღვენი უნდა მივართვაო. მე შევევედრე, იმ ქალის ამბავი არავის უთხრა-მეთქი. მან ისევ შემომფიცა.
უსენი მივიდა მეფესთან და ძღვენი მიართვა.
რა მეფემან უსენს წინა სვა მრავალი დოსტაქანი,
კვლა შესვეს და კვლა აუვსნეს სხვა ფარჩნი და სხვა ჭიქანი,
დაავიწყდეს იგი ფიცნი, რა მუსაფნი, რა მაქანი!
მართლა თქმულა: „არა ჰმართებს ყვავსა ვარდი, ვირსა რქანი.“
მთვრალ უსენს მეფემ უთხრა, საიდან მოგაქვს ასე ძვირფასი მარგალიტები და ლალები, მე რაღა უნდა გიძღვნა სამაგიეროდო. უსენმა უპასუხა, - ეს რაა, თქვენთვის ისეთი კარგი ძღვენი მაქვს მოსართმევი, უეჭველად დიდად დამიმადლებთო, და უამბო ჩვენი ქალის შესახებ. მეფეს ძალიან ესიამოვნა ეს და ბრძანა, სასახლეში მოეყვანათ ჩვენი მშვენიერი ქალი.
ჩემთვის ვიჯექი სახლში, როცა მეფის გამოგზავნილი სამოცი კაცი მოვიდა. მითხრეს, იმ ქალის წასაყვანად მოვედით, რომელიც დღეს უსენმა მეფეს უძღვნაო. მე ვიუარე, ვინ ქალი-მეთქი, მაგრამ არაფერი გამოვიდა. იძულებული გავხდი, ქალისთვის მეთქვა ეს ამბავი.
მან მითხრა: „დაო, ნუ გიკვირს, ეგე რაზომცა ძნელია!
ბედი უბედო ჩემზედა მიწყივ ავისა მქმნელია.
კარგი რამ მჭირდეს, გიკვირდეს, ავი რა საკვირველია!
სხვა და სხვა ჭირი ჩემზედა არ ახალია, ძველია“.
თვალთათ ვითა მარგალიტი გარდმოყარა ცრემლი ხშირი,
ადგა ასრე გულ-უშიშრად, ვეფხი იყო ანუ გმირი,
ლხინი ლხინად არად უჩნდა, მართ აგრეთვე ჭირად ჭირი,
მთხოვა, გარე აჯიღითა მოიბურა თავი, პირი.
ქალს ჩუმად უამრავი თვალ-მარგალიტი გავატანე, იქნებ სადმე დასჭირვებოდა. მეფის კაცებს იგი უხმოდ და წყნარად გაჰყვა.
მეფე განცვიფრდა მისი სილამაზით და ვინაობა გამოჰკითხა. მაგრამ ქალმა არაფერი უპასუხა.
მეფე ბრძანებს: „რა შევიგნათ, გული ჩვენი რით იხსნების?
ამა ორთა კიდეგანთა აზრი არ არ იქმნების:
ან ვისიმე მიჯნურია, საყვარელი ეგონების,
მისგან კიდე არვისად სცალს, არცაღა ვის ეუბნების.
ანუ არის ბრძენი ვინმე, მაღალი და მაღლად მხედი,
არცა ლხინი ლხინად უჩანს, არცა ჭირი ზედა-ზედი;
ვით ზღაპარი, ასრე ესმის უბედობა, თუნდა ბედი,
სხვაგან არის, სხვაგან ფრინავს, გონება უც ვითა ტრედი.“
მეფემ გადაწყვიტა, ქალი თავისი ძისათვის შეერთო, რომელიც ახლა სალაშქროდ იყო წასული.
ქალი ძვირფასი სამოსელით შემოსეს და თავზე ლალის გვირგვინი დაადგეს. მეფისწულს საწოლი მოუკაზმეს, იქ მაღრიბული ოქროს ტახტი დადგეს და ზედ ქალი დასვეს, მცველად კი ცხრა მსახური მიუჩინეს. უსენი მეფემ უხვად დაასაჩუქრა ასეთი ძვირფასი ძღვენის გამო.
გააგრძელეს ნადიმობა, სმა შეიქმნა მეტად გრძელი,
ქალი პირ-მზე ბედსა ეტყვის: „რა ბედი მიც ჩემი მკვლელი!
სადაური სად მოვსულვარ, ვის მივჰხდები ვისთვის ხელი!
რა ვქმნა, რა ვყო, რა მერგების, სიცოცხლე მჭირს მეტად ძნელი!“
კვლაცა იტყვის: „ნუ დავაჭნობ შვენებასა ვარდსა ფერსა,
ვეცადო რას, ნუთუ ღმერთმან მომარიოს ჩემსა მტერსა!
სიკვდილამდის ვის მოუკლავს თავი კაცსა მეცნიერსა?
რა მისჭირდეს, მაშინ უნდან გონებანი გონიერსა!“
ქალმა მცველები მოიხმო და უთხრა: გონზე მოდით, ტყუილად მდარაჯობთ, თქვენი პატრონი ტყუილად ცდილობს, მისი რძალი გავხდე; მე თქვენი დედოფალი არ გავხდები, ღმერთმა მაშოროს თქვენი მამაცი და მშვენიერი უფლისწული.
„არ ვარგვარ თქვენად დედოფლად, ჩემი გზა კიდეგანია;
მაშოროს ღმერთმან მამაცი, პირად მზე, სარო-ტანია!
სხვასა რას მნუკევთ საქმესა, ჩემნი საქმენი სხვანია!
თქვენთანა ჩემი სიცოცხლე არ ჩემი შესაგვანია.
უცილოდ თავსა მოვიკლავ, გულსა დავიცემ დანასა,
თქვენ დაგხოცს თქვენი პატრონი, სოფელს ვერ დაჰყოფთ ხანასა;
ესე სჯობს: მოგცე საჭურჭლე, მძიმე მარტყია ტანასა,
მე გამაპარეთ, გამიშვით, თვარა დაიწყებთ ნანასა.“
ქალმა მათ თვალ-მარგალიტი მისცა და გაპარება თხოვა. მცველებმა სიხარბე გამოიჩინეს და ქალის გაპარება გადაწყვიტეს.
მონათა მოიჰხვდა სიხარბე მის საჭურჭლისა ძვირისა,
დაჰვიწყდა შიში მეფისა, ვითა ერთისა გზირისა,
გამოპარება დაასკვნეს მის უებროსა პირისა.
ნახეთ, თუ ოქრო რასა იქმს, კვერთხი ეშმაკთა ძირისა!
საგულისხმოა, რომ, მართალია, ნესტანის მცველებმა კეთილი საქმე გააკეთეს მისი გაპარებით, რუსთველი მაინც გმობს სიხარბესა და ოქროს სიყვარულს, როგორც ზოგადად მანკიერ მოვლენას:
ვა, ოქრო მისთა მოყვასთა აროდეს მისცემს ლხენასა,
დღედ სიკვდილამდის სიხარბე შეაქმნევს კბილთა ღრჭენასა,
შესდის და გასდის, აკლია, ემდურვის ეტლთა რბენასა,
კვლა აქა სულსა დაუბამს, დაუშლის აღმაფრენასა.
ერთმა მცველმა ქალს თავისი ტანსაცმელი მისცა. იგი საიდუმლო კარით გააპარეს ნადიმის დროს. მცველებიც გაიპარნენ და გადაიხვეწნენ.
ქალმა კარებზე დამიკაკუნა და სახელი დამიძახა. გავედი, მოვეხვიე, გამიკვირდა მისი მოსვლა. შემოსვლა ვთხოვე, მაგრამ არ შემომყვა, მითხრა, შენი თვალ-მარგალიტებით თავი დავიხსენი, ღმერთმა სამაგიერო სიკეთე მოგიზღასო. აქ ვეღარ დავრჩები, ცხენი მომეცი, თორემ მეფის ხალხი დამეწევაო.
მე სასწრაფოდ შევუკაზმე ცხენი და ზედ შევსვი. „ჰგვანდა, ოდეს ლომსა შეჯდეს მზე მნათობთა უკეთესი“.
საღამოხანს გაიგეს მისი გაპარვა. მე მომაკითხეს, მაგრამ რაკი ვერ ნახეს, უკან წავიდნენ. მას აქეთ მეფე მწუხარებითაა მოცული.
ახლა გეტყვი, რატომ მემუქრებოდა ის კაცი. იგი ჩემი საყვარელი იყო.
„მე, გლახ, ვიყავ მისი ნეზვი, იგი იყო ჩემი ვაცი,
კაცსა დასვრის უგულობა და დიაცსა ბოზი ნაცი.
მით არ ჯერ ვარ ქმარსა ჩემსა, მჭლე არის და თვალად ნასი.
ისი კაცი ჭაშნაგირი დარბაზს იყო მეტად ხასი.
ჩვენ გვიყვარდა ერთმანერთი, არ მაცვია თუცა ფლასი.“
ერთხელ სისულელე ჩავიდინე და მას იმ ქალის ამბავი ვუამბე. იგი სწორედ ამის გამჟღავნებით მემუქრებოდა ადრეც ბევრჯერ დამმუქრებია, როცა რაიმეზე წავიჩხუბებოდით. როდესაც ჩემთან გიხმე, არ მეგონა, სახლში თუ იყო, მაგრამ თურმე დაბრუნებულიყო და შემომითვალა, მოვალო. მე მონა გამოგიგზავნე, ნუ მოხვალ-მეთქი, მაგრამ მაინც მოხვედი. ის რომ არ მოგეკლა, მეფესთან დამასმენდა, რომელიც მთელ ჩემს ოჯახს გაანადგურებდა, შვილებს დამაჭმევდა და ქვებით ჩამქოლავდა, - უთხრა ფატმანმა ავთანდილს.
ავთანდილმა ფატმანი დაამშვიდა, - ის უკვე ვერაფერს დაგაკლებსო.
ავთანდილ უთხრა: „ნუ გეშის, წიგნსაცა აგრე სწერია:
მოყვარე მტერი ყოვლისა მტრისაგან უფრო მტერია;
არ მიენდობის გულითა, თუ კაცი მეცნიერია.
ნუღარ იშიშვი იმისგან, აწ იგი მკვდართა ფერია.“
შენ ის მიამბე, იმ ქალის ამბავი ამის შემდეგ თუ გსმენიაო.
აღმოჩნდა, რომ ფატმანს გაეგო ნესტანის ადგილსამყოფელი. ამის შესახებ მომდევნო თავში შევიტყობთ.