ამბავი ნესტან-დარეჯანისა ქაჯთაგან შეპყრობისა
ფატმანი ავთანდილს უყვება თავის მძიმე განცდებზე მას შემდეგ, რაც ნესტანი ცხენზე შესვა და გაუშვა.
„სახლი და შვილნი მომძულდეს, ვჯდი უგულოთა გულითა,
მას ვიგონებდი მღვიძარე, რა მიმეძინოს ლულითა,
უსენ, გამტეხი ფიცისა, მიჩს უსჯულოთა სჯულითა,
ვერ მიმიახლოს საახლოდ კრულმან პირითა კრულითა.“
- ერთხელ, საღამოს, როცა სარკმლიდან მგზავრთა ღამის გასათევს გადავყურებდი, მოვისმინე სამი მგზავრის საუბარი. მათ სასმელ-საჭმელი მოიტანეს და მოლხენა და საუბარი დაიწყეს. ერთმა მათგანმა ასეთი ამბავი მოყვა:
მე ვარო ქაჯთა მეფის მონა. მეფეს მძიმე სენი შეეყარა და მოკვდა. მის შვილებს - როსანს და როდიას - მისი და დულარდუხტი ზრდის. იგი ქაჯეთის ხელმწიფედ იწოდება.
დულარდუხტს და გარდაეცვალა ზღვის იქითა ქვეყანაში. ქაჯეთის ერთ-ერთმა წარჩინებულმა პირმა, როშაქმა, გვითხრა: სანამ აქ გლოვა იქნება, წავალ, ვიმეკობრებ, ალაფით ავივსები და იმასაც მოვასწრებ, მეფეს წავყვე დის დასატირებლადო. მან ასი კაცი შეგვკრიბა და საყაჩაღოდ წავედით. დღისითაც ვყაჩაღობდით და ღამითაც.
ერთხელ ღამით რაღაც დიდი სინათლე დავინახეთ ველზე. ზოგს ცისკარი გვეგონა, ზოგს მთვარე. როცა მივუახლოვდით, ხმა მოგვესმა.
„გვითხრა: „ვინ ხართ, ცხენოსანნო? თქვენ სახელნი თქვენნი თქვენით,
გულანშაროთ მომავალი ქაჯეთს მივალ, მერიდენით!“
ესე გვესმა, მოვადეგით, ალყად გარე მოვერტყენით,
პირ-მზე რამე ცხენოსანი გავიცადეთ თვალით ჩვენით.“
მივხვდით, რომ ტყუოდა. იგი მონა არ იყო. როშაქმა შეატყო, რომ იგი ქალი იყო. აღარ გავუშვით. ვკითხეთ ვინაობა, მაგრამ არაფერი გვიპასუხა, მხოლოდ ცრემლები გადმოღვარა.
როშაქმა გვიბრძანა, აღარაფერი გვეკითხა მისთვის და მეფისთვის მიგვეგვარა, რადგან, რომ დაგვემალა და გავმჟღავნებულიყავით, მეფე დაგვსჯიდა. როშაქს დავეთანხმეთ. მე როშაქს ვთხოვე, გულანშაროში გამოვეშვი, რადგან აქედან საქონელი მაქვს წასაღები. წავიღებ და როშაქს ჩავასწრებ კიდეც ქაჯეთში, - დაასრულა თავისი ამბავი მან.
- ამ ამბის მოსმენამ ძალიან გამახარა, - უყვება ფატმანი ავთანდილს, - იმ კაცს ვუხმე და კიდევ მოვაყოლე ეს ამბავი. ორი ზანგი მონა მყავდა, გრძნეულების მცოდნენი, რომელთაც უჩინრად შეეძლოთ მიმოსვლა. ისინი გავგზავნე ქაჯეთში ქალის ამბავის გასაგებად. სამ დღეში დაბრუნდნენ და მომიყვნენ: ის ქალი მეფისთვის მიუგვრიათ, მეფეს კი როსანის საცოლედ დაუნიშნავს, მაგრამ გადაუწყვეტია, ჯერ დის დასატირებლად წასულიყო და დაბრუნების შემდეგ გადაეხადა მათი ქორწილი.
ქალისათვის ერთი მცველი მიუჩენიათ. მეფეს, ვინც კი ჯადოსნობის მცოდნე იყო, ყველანი წაუყვანია, რადგან გზაში შეიძლება მტერს გადაჰყროდნენ, ქალაქის დასაცავად კი მამაცი მეომრები დაუტოვებია. ალბათ დაბრუნება დააგვიანდებათ, რადგან ახლახან წასულანო, _ მაცნობეს ჩემმა მონებმა.
ფატმანს მისმა მონებმა აგრეთვე ნესტანის ზუსტი ადგილსამყოფელი და ქალაქის მდგომარეობა აცნობეს სამხედრო თვალსაზრისით:
„ქაჯთა ქალაქი აქამდის მტერთაგან უბრძოლველია,
ქალაქსა შიგან მაგარი კლდე მაღალი და გრძელია,
მას კლდესა შუა გვირაბი, ასაძრომელი ხვრელია,
მუნ არის მარტო მნათობი, მისთა შემყრელთა მწველია.
გვირაბის კარსა ნიადაგ მოყმე სცავს არ პირ-ნასები,
ათი ათასი ჭაბუკი დგას, ყველაკაი ხასები,
ქალაქის კართა სამთავე - სამათას-სამათასები.“
ავთანდილმა, მიუხედავად იმისა, რომ ძალიან გაახარა ფატმანის მონათხრობმა და ნესტანის ადგილსამყოფელის აღმოჩენამ, ფატმანს ჯერ კიდევ არ გაუმხილა თავისი ვინაობა და ქაჯების შესახებ გამოჰკითხა - ქაჯი ყველა უხორცოა და რად უნდათ ხორციელი ქალიო. ფატმანმა განუმარტა - ქაჯები ჩვეულებრივი ხორციელი ადამიანები არიან, ოღონდ გრძნეულების, ჯადოსნობის უნარი აქვთ და ამით ამარცხებენ ყველას. ქაჯებს ამიტომ უწოდებენო.
„ქაჯნი სახელად მით ჰქვიან, არიან ერთად კრებულნი,
კაცნი გრძნებისა მცოდნენი, ზედა გახელოვნებულნი,
ყოველთა კაცთა მავნენი, იგი ვერვისგან ვნებულნი,
მათნი შემბმელნი წამოვლენ დაბრმალნი, დაწბილებულნი.
იქმან რასმე საკვირველსა, მტერსა თვალსა დაუბრმობენ,
ქართა აღსძვრენ საშინელთა, ნავსა ზღვა-ზღვა დაამხობენ,
ვითა ხმელსა გაირბენენ წყალსა, წმიდად დააშრობენ,
სწადდეს დღესა ბნელსა იქმან, სწადდეს - ბნელსა ანათობენ.
ამისთვის ქაჯად უხმობენ გარეშემონი ყველანი,
თვარა იგიცა კაცნია ჩვენებრვე ხორციელანი.“
ახლა მცირე კომენტარი გავაკეთოთ ქაჯების შესახებ.
ჩვენ მრავალგზის აღვნიშნეთ, რომ რუსთველი რეალობის, სინამდვილის ზღვრებს არ სცილდება თავის პოემაში, რითაც დიდად განსხვავდება იმდროინდელი სადევგმირო ნაწარმოებებისაგან. ჯდება თუ არა პოემის ქაჯები რეალობის ჩარჩოებში?
ჩვენ ადრე ვმსჯელობდით დევებზე, რომლებიც ტარიელმა ამოწყვიტა. ისინიც ჩვეულებრივი ადამიანები ჩანან, ოღონდ რაღაც ისეთით გამორჩეულნი, რომელიც ხალხს საბაბს აძლევდა, მათთვის დევები ეწოდებინათ. როგორც გვახსოვს, დევებს ჩვეულებრივი, მაგრამ მაღალი ხარისხის საჭურველი ჰქონდათ (ზომითაც) და ჩვეულებრივ საგანძურს აგროვებდნენ.
სწორედ ასეთივე ხორციელი ადამიანები არიან ქაჯებიც, ოღონდ დევებისაგან განსხვავებით, ისინი ბრძოლის ისეთ ხერხებს იყენებდნენ, სხვებმა რომ არ იცოდნენ. „ქაჯებს“ მათ უწოდებდნენ გარეშემო მცხოვრებნი, რომლებსაც, როგორც ჩანს, მათი ეშინოდათ ბრძოლის მათთვის უცნობი ხერხების გამოყენების გამო. რეალურ ვითარებაში რომ წარმოვიდგინოთ, ასეთი ხერხები როცა არ იციან, ჯადოსნობა ჰგონიათ. (მაგალითად, თოფიც თავიდან ჯადოქრობად მიაჩნდათ ველურ ტომებს). ამ „ჯადოსნობის’ შემსრულებლებს, ჩვენი პოემის მიხედვით, ქაჯებს ანუ ბოროტ სულებს უწოდებენ. გარდა ამისა, შიშს დიდი თვალები აქვს და, მაგალითად, ბრძოლის დროს ჩვეულებრივი ბუნებრივი მოვლენა - ქარის ამოვარდნაც, შიშის გამო შეიძლება ამ „ჯადოსნებისთვის“ მიეწერათ.
ერთი სიტყვით, ქაჯები პოემაში რაღაც ფანტასტიკურ არსებებს კი არ წარმოადგენენ, არამედ სხვადასხვა საიდუმლო საბრძოლო ხელოვნების მცოდნე ჩვეულებრივ ადამიანებს.
სხვათა შორის, ფარსადანის დასაც - დავარს - „ქაჯს“ უწოდებენ მისი ქაჯეთში გათხოვების გამო („მან უამბო დავარ ქაჯსა, ვინ გრძნებითა ცაცა იცის“), დავარი კი სრულიად ჩვეულებრივი ადამიანი იყო და, მგონი, არც რაიმე გრძნეულება იცოდა მაინც და მაინც.
ავთანდილი სიხარულით ღმერთს ადიდებდა ნესტანის ამბავის გაგების გამო, ფატმანს კი ეგონა, ავთანდილი მისი სიყვარულით იყო აღფრთოვანებული.
იმ ღამეს ფატმანმა ავთანდილთან წოლა-ლაღობით ისიამოვნა, თუმცა ავთანდილს სინდისი ქენჯნიდა და წამდაუწუმ თინათინი აგონდებოდა.
მას ღამე ფატმან იამა ავთანდილთანა წოლითა,
ყმა უნდო-გვარად ეხვევის ყელსა ყელითა ბროლითა,
ჰკლავს თინათინის გონება, ძრწის იდუმლითა ძრწოლითა,
გული მხეც-ქმნილი გასჭრია მხეცთავე თანა რბოლითა.
ავთანდილ მალვით ცრემლსა სწვიმს, სდის ზღვათა შესართავისად.
შიგან მელნისა მორევსა, ცურავს გიშრისა ნავი სად,
იტყვის, თუ: „მნახეთ, მიჯნურნო, იგი ვინ, ვარდია ვისად,
უმისოდ ნეხვთა ზედა ვზი ბულბული მსგავსად ყვავისად.“
მუნ ცრემლნი, მისგან ნადენნი, ქვათაცა დასალბონია;
გიშრისა ტევრი აგუბებს, ვარდისა ველსა ფონია;
ფატმან მას ზედა იხარებს, მართ ვითა იადონია.
თუ ყვავი ვარდსა იშოვებს, თავი ბულბული ჰგონია.
როგორც ამ სტროფებში ჩანს, რუსთველი იუმორით და ქირდვით ლაპარაკობს ფატმანზე - მსუბუქი ყოფაქცევის ქალზე, რომელსაც ხან ყვავს ადარებს, ხან ნეხვს. მაგრამ, მიუხედავად ამისა, როგორც შემდეგ ვნახავთ, ფატმანი გამოყვანილია კეთილ ქალად, რომელიც დიდ სიკეთეს უკეთებს ავთანდილს, ნესტან-დარეჯანს, ტარიელს. ამით რუსთველი კვლავ და კვლავ წარმოგვიდგება, როგორც დიდი რეალისტი მოაზროვნე, რომლისთვისაც ადამიანი, როგორც ღმერთის მიერ შექმნილი სამყაროს ნაწილი, „უთვალავი ფერის მქონეა“.
დილით ფატმანმა ავთანდილს უამრავი ძვირფასი სამოსი უძღვნა. ავთანდილმა გადაწყვიტა, დღეს გაემჟღავნებინა ყველაფერი, ვაჭრული ტანსაცმელი გაიხადა და რაინდულად ჩაიცვა, რითაც კიდევ უფრო მოემატა მშვენება და „მზეს დაემსგავსა“. ეს რომ ფატმანმა დაინახა, გაუკვირდა და სიცილით უთხრა - „ეგრე სჯობსო შენთვის ხელთა სასურველად“. ავთანდილსაც ეღიმებოდა, მაგრამ ჯერ კიდევ არ ეუბნებოდა არაფერს.
საღამოს ავთანდილმა თავისთან იხმო ფატმანი. ფატმანი მივიდა, თან მეტის ვნებისაგან ოხრავდა. ავთანდილმა გვერდით დაისვა და ყველაფერი უამბო.
„რომე შენ ქალი გყოლია, მე ძებნად მისვე ქალისად,
მივლია ყოვლი ქვეყანა, მის მზისა მონაცვალისად,
მისთვის გაჭრილი მინახავს, წევს ლომი ფერ-ნამკრთალი სად,
გამცუდებელი თავისად, მის გულისა და ძალისად.“
ავთანდილმა ფატმანს დახმარება თხოვა ნესტანთან დასაკავშირებლად.
„მოდი და, ფატმან, მეწიე, ვეცადნეთ მათსა რგებასა,
ვუშველოთ, იგი მნათობნი ნუთუ მიეცნენ შვებასა,
ვინცა სცნობს კაცი, ყველაი ჩვენსა დაიწყებს ქებასა,
ნუთუ კვლა მიჰხვდენ მიჯნურნი ერთმანერთისა ხლებასა.
მომგვარე, ქაჯეთს გავგზავნოთ იგივე მონა გრძნეული,
ქალსა ვაცნობოთ ყველაი, ამბავი ჩვენგან ცნეული,
მანცა გვაცნობოს მართალი, ვქმნათ მისი გამორჩეული,
ღმერთმან ჰქმნას, ქაჯთა სამეფო მოგესმას ჩვენგან ძლეული!“
ფატმანმა იხმო თავისი გრძნეული მონა, „შავი მართ ვითა ყორანი“, და ქაჯეთში სასწრაფოდ წასვლა უბრძანა. მონამ აღუთქვა, რომ ხვალვე მოიტანდა ამბავს.
საინტერესოა, რომ ადრე იმავე მონამ სამი დღე მოანდომა ქაჯეთში მისვლა-მოსვლას, ახლა კი ერთი დღე ჩათვალა საკმარისად.
ასე ჩქარი მიმოსვლა მართლაც დაუჯერებელი ელემენტია ჩვენს პოემაში, მაგრამ ავთანდილსა და ფატმანს ისე ეჩქარებოდათ ნესტანთან დაკავშირება, რომ პოეტმა, ეტყობა, მათ მოუთმენლობას გაუწია ანგარიში.
ეს, რა თქმა უნდა, ხუმრობით.
თუმცა მკითხველი სრულიად ეთანხმება ფატმანს, რომელიც გრძნეულ მონას ასე აჩქარებს:
„ფიცხლა დამივსე სახმილი შენ ჩემთა ცეცხლთა გზნებისა,
მას მზესა ჰკადრე მიზეზი მისისა განკურნებისა.“