წიგნი ფატმანისა ნესტან-დარეჯანის წინაშე მიწერილი
ფატმან წერს: „აჰა, მნათობო, სოფლისა მზეო ზენაო,
შენთა შორს მყოფთა ყოველთა დამწველო, ამაზრზენაო,
სიტყვა-მჭევრო და წყლიანო, ტურფაო, ლამაზ-ენაო,
ბროლო და ლალო, - ოროვე კვლა ერთგან შენათხზენაო!“
სანამ ფატმანის წერილის გაცნობას გავაგრძელებდეთ, ამ პირველ სტროფს დავუკვირდეთ.
ფატმანი სრულიად სამართლიანად უწოდებს ნესტანს მნათობს და მზეს, აგრეთვე მისგან შორს მყოფთა დამწველს, მაგრამ საკვირველი ისაა, რომ ფატმანი ნესტანს მიაწერს სიტყვა-მჭევრობას, ენაწყლიანობას და ლამაზენობას, რაც ნესტანს ფატმანთან ყოფნის დროს ნამდვილად არ გამოუჩენია, პირიქით, თითქმის სულ დუმდა და არაფერს უყვებოდა ფატმანს თავის შესახებ. ვერ არის კარგად ეს ფატმანი! მას ძალიან კარგად ახსოვდა ნესტანის ეს უბრობა. ის კი არა, ცოტა არ იყოს საყვედურითა და ნიშნის მოგებითაც კი ეუბნება ნესტანს, - მართალია, შენ არაფერი მიამბე, მაგრამ მე მაინც ყველაფერი გავიგე შენზეო.
„თუცა თუ შენი ამბავი შენ არა მომასმენიე,
მე ეგრეცა ვცან ყოველი, მით გულსა მოვალხენიე.“
ფატმანი ისეთი ქალი არ არის, ნესტანის უბრობის გამო გულში წყენა ჩაედო. იგი ტარიელისა და ნესტანის შეხვედრას გულწრფელად ნატრობს:
„შენთვის ხელ-ქმნილსა ტარიელს ამბითა, მო, ალხენიე!
ორნივე მიჰხვდეთ წადილსა, იგი ვარდობდეს, შენ იე!“
ახლა წარმოიდგინეთ, ფატმანის წერილის კითხვისას ტარიელის ხსენებაზე რა დაემართებოდა ნესტანს!
ფატმანი აგრძელებს:
„მოსრულა შენად საძებრად მისი ძმად-შეფიცებული,
ავთანდილ, მოყმე არაბი, არაბეთს შიგან ქებული,
სპასპეტი როსტან მეფისა, ვერვისგან დაწუნებული,
შენ სწერდი შენსა ამბავსა, ლაღი, ბრძნად გაგონებული!“
ფატმანი ძალიან გონიერი ქალია. იგი ნესტანს თხოვს, ყველაფერი აცნობოს ქაჯების სამხედრო შესაძლებლობებზე, რათა ქაჯეთიდან მისი დახსნა შეძლონ:
„ჩვენ ამისთვის ესე მონა გამოვგზავნეთ თქვენსა წინა,
ვცნათ ამბავი ქაჯეთისა, მოსრულანცა ქაჯნი შინა?
მანდაურთა მეომართა ანგარიში წვრილად გვინა,
ვინ არიან მცველნი შენნი, ან თავადი მათი ვინ-ა?
რაცა იცი მანდაური, მოგვიწერე, გაამჟღავნე,
მერმე შენსა საყვარელსა ნიშანი რამ გაუგზავნე!“
ფატმანი წინდახედულიც აღმოჩნდა. მან ნესტანს ტარიელისთვის რაიმე ნიშანის გაგზავნა თხოვა, რათა ტარიელი დარწმუნებულიყო, რომ ნესტანის ადგილსამყოფელს ნამდვილად მიაგნეს.
ფატმანმა წერილი თავის გრძნეულ მონას მისცა. მონამ რაღაც მოსასხამი წამოისხა და „მასვე წამსა დაიკარგა, გარდაჰფრინდა ბანის-ბანსა.“
წავიდა ვითა ისარი კაცისა მშვილდ-ფიცხელისა,
რა ქაჯეთს შეხდა, ქმნილ იყო ოდენ ბინდ-ბუნდი ბნელისა.
უჩინოდ შევლო სიმრავლე მოყმისა კართა მცველისა,
მას მზესა ჰკადრა ამბავი მისისა სასურველისა.
ციხისა კარნი დახშულნი შევლნა მართ ვითა ღიანი.
გრძნეული მონის ეს მართლაც ჯადოქრული ქმედებანი - ლამის ფრენით წასვლა ქაჯეთში, უჩინრად გავლა მცველთა შორის და დახშულ კარში შესვლა - მართლაც დაუჯერებელია და სინამდვილის მიღმა დგას. მაგრამ ეს ყველაფერი უნდა გავიგოთ არაპირდაპირი მნიშვნელობით - მონის ძალიან სწრაფად მისვლა-მოსვლის აღსანიშნავად. ჩვენც ხომ ვამბობთ ხოლმე - „იმწამსვე იქ გავჩნდიო“, რითაც იმის თქმა გვინდა, ამა და ამ ადგილზე ძალიან სწრაფად მივედიო.
ფატმანის მონას ამდენი გრძნეულება რომ შეძლებოდა, ფატმანის მონა კი არა, სულ მცირე, კაი დიდვაჭარი იქნებოდა თავისი გრძნეულების წყალობით!
საერთოდ, ფანტასტიკური ელემენტები პოემის რეალისტური სიუჟეტის განვითარებას ემსახურება მხოლოდ და მისი წილი პოემაში ძალზე მცირე და უმნიშვნელოა, განსხვავებით იმდროინდელი სადევგმირო-ფანტასტიკური ნაწარმოებებისაგან. ეს, როგორც ჩანს, რუსთველის მიერ ერთგვარ ხარკის მოხდას წარმოადგენს იმდროინდელი მკითხველი საზოგადოების ლიტერატურული გემოვნებისადმი.
მაგრამ დავუბრუნდეთ შინაარსს.
ნესტანი შეაკრთო ზანგის გამოჩენამ, მაგრამ ზანგმა დაამშვიდა და უთხრა, ფატმანისაგან ვარ გამოგზავნილიო.
პირ-მზე გაჰკვირდა ფატმანის ამბითა საკვირველითა,
ნუშნი გააპნა, შეიძრნეს სათნი გიშრისა წნელითა.
მას იგი წიგნი მონამან მისცა თავისა ხელითა.
სულთქვამს, იკითხავს უსტარსა, ალტობს ცრემლითა ცხელითა.
მონასა ჰკითხა: „მიამბე, ვინ არის ჩემი მძებნელი?
ანუ ვინ მიცის ცოცხალი, მიწასა ზედა მტკებნელი?“
მონა მოუყვა, თუ რა მძიმედ განიცდიდა ფატმანი მის დაკარგვას და თუ როგორ გამოჩნდა ვინმე მოყმე, რომელიც მისი მძებნელი აღმოჩნდა.
ქალმან უთხრა: „მემართლების, ყმაო, შენი ნაუბარი!
ფატმან ჩემი რა იცოდა, ვიყავ ვისი წანაგვარი?
უღონიოდ არის სადმე ჩემი ცეცხლთა მომდებარი.
მე მივუწერ, შენცა ჰკადრე, ვარ ვითამცა გულ-მდუღარი.“