წასლვა ავთანდილისა გულანშაროთ და ტარიელის შეყრა
ავთანდილი მოუთმენლად მოელოდა ტარიელთან შეხვედრას და მისთვის სასიხარულო ამბავის შეტყობინებას. სწორედ ის დრო იყო მოსული, რომელიც ავთანდილმა ტარიელს დაუთქვა.
მოწურვილ იყო ზაფხული, ქვეყნით ამოსლვა მწვანისა,
ვარდის ფურცლობის ნიშანი, დრო მათის პაემანისა,
ეტლის ცვალება მზისაგან, შეჯდომა სარატანისა.
სულთქვნა, რა ნახა ყვავილი მან, უნახავმან ხანისა.
აქ ნათქვამია, რომ ის დრო იყო, როდესაც მზე „ეტლს“, ანუ ზოდიაქოს თანავარსკვლავედს იცვლის და ახალში შედის. ეს ახალი თანავარსკვლავედი იყო „სარატანი“, ანუ კირჩხიბი. ეს არის დრო 22 ივნისიდან 22 ივლისამდე. აქ, როგორც ჩანს, ლაპარაკია რომელიღაც მთაგორიან მხარეზე, სადაც ზაფხული გვიან დგება და ვარდიც გვიან იშლება. სწორედ ამ მხარეს მოადგა ავთანდილი და მისი ემოციებიც კიდევ უფრო მძაფრი და სასიამოვნო გახდა.
აგრგვინდა ცა და ღრუბელნი ცროდეს ბროლისა ცვარითა;
ვარდთა აკოცა ბაგითა, მითვე ვარდისა დარითა,
უბრძანა: „გიჭვრეტ თვალითა, გულ-ტკბილად შემხედვარითა,
მისად სანაცვლოდ მოვილხენ თქვენთანა საუბარითა.“
მე-20 საუკუნის დასაწყისის მწერალი ჭოლა ლომთათიძე ასე სწერს ამ სტროფზე:
„თქვენ გგონიათ იქნება ეს ავთანდილმა აკოცა მართლა ვარდს თინათინის სანაცვლოთ! სრულიადაც არა, ეს თვითონ რუსთაველი იყო. გრგვინვა წამოესწრო მას სეირნობის დროს, სადმე ხის ძირში შეაფარა მან თავი ბროლის ცვრებს და სტიქიონის მძაფრი ღრიალის დროს გაახსენდა მას მისი მზეთა-მზე, მისი თამარ, გაახსენდა, დაიხარა ძირს და აკოცა ვარდს... ეს აუცილებლად ასე იყო, მენდეთ მე, იმიტომ რომ... იმიტომ რომ მეც მაგონდება ახლა ერთი ვინმე, მეც ხშირად ვკოცნი ხოლმე ყვავილებს, ვესაუბრები მათ და ვეუბნები: „მისად სანაცვლოდ მოვილხენ თქვენთანა საუბარითა“-მეთქი. ღმერთმანი, ასე ვიქცევი... და რა ფსიხოლოგიური სიმართლეა აქ! ცა გრგვინავს, ღრუბელი ცრის ბროლის ცვრებს, შენ კი გული სინაზით გევსება...“
ტარიელის სადგომამდის ავთანდილმა კიდევ დიდი გზა გაიარა, ძნელი და უდაბური:
რა მოეგონის მოყვარე, სდინდიან ცრემლნი მწარენი,
ტარიელისკე იარნა მან გზანი საწყინარენი,
უდაბურნი და უგზონი, უცხონი რამე არენი,
სადაცა ნახნის, დახოცნის ლომ-ვეფხნი მოშამბნარენი.
ბოლოს მიადგა ტარიელის სადგომ გამოქვაბულსაც.
ქვაბნი გამოჩნდეს, ეამა, იცნა, თქვა: „იგი კლდენია,
სადაა ჩემი მოყვარე და ვისთვის ცრემლი მდენია;
ღირს ვარმცა, ვნახო პირისპირ, უამბო, რაცა მსმენია,
არ მოსრულ იყოს, რაღა ვქმნა, ცუდ ჩემი განავლენია!“
ავთანდილმა გაიფიქრა, რომ ტარიელი შინ ნამდვილად არ დახვდებოდა და სადმე მინდვრად იქნებოდა გასული, ამიტომ პირდაპირ მინდვრებისაკენ გაემართა, ხან მხიარულად მღეროდა, ხან ტარიელს ეძახდა.
მალე ტარიელიც დაინახა, ლომი მოეკლა და შამბის პირას იდგა. ავთანდილის ხმა გაიგონა, იცნო და მისკენ გაექანა.
ავთანდილი ცხენიდან გადმოიჭრა და ერთმანეთს გადაეხვივნენ. ავთანდილმა სიცილით უთხრა, რაც შენ გაგახარებს, ის ამბავი გავიგეო. მაგრამ ტარიელმა არ დაიჯერა.
ტარიელ უთხრა: „ჰე, ძმაო, კმარის, დღეს რაცა მლხენია,
ყოველი ჩემი სალხინო მინახავს, – ნახვა შენია;
სხვად ნუ ყოს ღმერთმან წამალი, არცა რა მოგისმენია,
კაცმანცა სოფელს ვით პოვა, რაცა რა საქმე ზენია!“
რახან ტარიელმა არ დაიჯერა, ავთანდილმა ვეღარ მოითმინა და ტარიელს ნესტანის თავსაბურავის ნაჭერი და წერილი აჩვენა, ტარიელმა ნესტანის რიდე იცნო, სახე შიგ ჩარგო და მეტისმეტი სიხარულისაგან გრძნობა დაკარგა. ავთანდილმა გრძნობაზე მოყვანა დაუწყო, მაგრამ ვერაფერს გახდა. თავზარდაცემული ავთანდილი სასოწარკვეთილებას მიეცა თავისი არასწორი, დაუფიქრებელი საქციელის გამო.
პირსა იხოკს, ღაწვთა სისხლი ჩასდიოდა მისსა მჭვრეტსა,
„რაცა ვქმენო, არ უქნია არცა შმაგსა, არცა რეტსა;
წყალი სწრაფით რად დავასხი ცეცხლსა, ძნელად დასაშრეტსა!
ჩქარად ეცეს, ვერ გაუძლებს გული ლხინსა მეტისმეტსა.“
ავთანდილი წყლის მოსაძებნად წავიდა, მაგრამ ვერ იპოვა. აქ დავუკვირდეთ ერთ დეტალს: ავთანდილს წყალი სადმე ახლოს რომ ეპოვა, ამით, ცხადია, არაფერი დააკლდებოდა პოემის სიუჟეტს, ეს სრულიად ბუნებრივი იქნებოდა. მაგრამ რუსთველის გენიალურმა კალამმა ავთანდილს ტარიელის მკერდზე წყლის ნაცვლად ტარიელისავე მოკლული ლომის სისხლი დაასხმევინა!
ავთანდილ მკერდსა დაასხა მას ლომსა სისხლი ლომისა,
ტარიელ შეკრთა, შეიძრა რაზმი ინდოთა ტომისა,
თვალნი აახვნა, მიეცა ძალი ზე წამოჯდომისა.
ლურჯად ჩანს შუქი მთვარისა, მზისაგან შუქნაკრთომისა.
ტარიელს, როგორც ადრე ვნახეთ, მრავალჯერ დაჰკარგვია გრძნობა დიდი მწუხარებისაგან. ამჯერად კი მან დიდი სიხარულისაგან დაჰკარგა გრძნობა. დიდი მწუხარებისა და დიდი სიხარულის ზემოქმედებას ადამიანზე რუსთველი ასე ანზოგადებს:
ზამთარი ვარდთა გაახმობს, ფურცელნი ჩამოსცვივიან,
ზაფხულის მზისა სიახლე დასწვავს, გვალვასა ჩივიან
მაგრა მას ზედა ბულბულნი ტურფასა ხმასა ყივიან, –
სიცხე სწვავს, ყინვა დააზრობს, წყლულნი ორჯელვე სტკივიან.
აგრევე გული კაცისა მოსაგვარებლად ძნელია,
ჭირსა და ლხინსა ორსავე ზედა მართ ვითა ხელია,
მიწყივ წყლულდების, საწუთრო მისი აროდეს მრთელია.
იგი მიენდოს სოფელსა, ვინცა თავისა მტერია!
გრძნობაზე მოსულმა ტარიელმა ნესტანის წერილის კითხვა დაიწყო. ალბათ ყველა წარმოიდგენს ტარიელის უდიდეს განცდებს ამ წერილის კითხვისას. ეს განცდები რუსთველს ძალზე ლაკონურად და ზუსტად აქვს გადმოცემული:
ტარიელ ნახა ნაწერი კვლაცა მკვლელისა მისისა,
იკითხავს, თუცა აშეთებს კითხვა წიგნისა მისისა,
დაუყვის ცრემლმან სინათლე, ბნელად ჩანს შუქი დღისისა.
ტარიელის მთელი განცდები, შეიძლება ითქვას, კონცენტრირებულია ერთ სიტყვაში: „აშეთებს“.
ავთანდილმა, ჩვეულებისამებრ, ტარიელს ბრძნული შეგონება დაუწყო: ახლა არაფერი გვაქვს სატირალი, წავიდეთ, მოვძებნოთ შენი მზე, ქაჯეთიდან დავიხსნათო. ტარიელმაც უკვე საქმიანად დაიწყო ლაპარაკი, ავთანდილს მადლობა უთხრა და მისთვის სამაგიერო სიკეთის გადახდა ღმერთს მიანდო, თუ თავად ვერ მოახერხებდა. შემდეგ ცხენებზე შესხდნენ და ასმათთან წავიდნენ.
ასმათმა ისინი გამხიარებულები რომ დაინახა, ძალიან გაოცდა. ასმათს ახალი ამბავი მიახარეს. ავთანდილი ცხენიდან ჩამოხდა, ასმათს გადაეხვია და ნესტანის წერილი მისცა.
ასმათ რა ნახა უსტარი, ცნა მისი დანაწერობა,
გაკვირდა, ზარმან აიღო, ათრთოლებს, ვითა ხელობა,
ტერფით თხემამდის გაუხდა მას მეტი საკვირველობა,
იტყვის: „რა ვნახე, რა მესმის? არმსცა ამისი მრთელობა?!“
ავთანდილ უთხრა: „ნუ გეშის, ეგე ამბავი მრთელია,
ლხინი მოგვეცა, მოგვშორდა ყოველი ჭირი ძნელია,
მზე მოგვეახლა, უკუნი ჩვენთვის აღარა ბნელია,
ბოროტსა სძლია კეთილმან, არსება მისი გრძელია!“
ქვაბს შევიდნენ მხიარულნი, ასმათ რასმე მასპინძლობდა.
ტარიელმა ავთანდილს უთხრა: ეს გამოქვაბული დევების საგანძურით არის სავსე, ვნახოთ, რა ძევს იქო. ორმოცი კარი შეამტვრიეს. ორმოცივე სათავსი აურაცხელი განძით იყო სავსე, ერთ-ერთ ოთახში, რომელშიც საბრძოლო აღწურვილობა ეწყო, ნახეს ერთი დაგმანული კიდობანი.
ზედა ეწერა: „აქა ძეს აბჯარი საკვირველიო,
ჯაჭვ-მუზარადი, ალმასი ხრმალი ბასრისა, მჭრელიო;
თუ ქაჯნი დევთა შეებნენ, იყოს დღე იგი ძნელიო!
უმისჟამისოდ ვინც გახსნას, არის მეფეთა მკვლელიო.“
გახსნეს კიდობანი, შიგ ნახეს იარაღის სამი კომპლექტი. გამოსცადეს. ხრმალი რკინასა ჰკვეთდა, ჯაჭვ-მუზარადს კი ვერაფერი ვერას აკლებდა.
ეს კარგ ნიშნად მიიჩნიეს. იარაღის ერთი კომპლექტი ფრიდონისთვის შეკრეს, ოქროსა და თვალ-მარგალიტის ნაწილი წაიღეს, ორმოცივე კარი კვლავ დაგმანეს და ფრიდონის სამეფოში წასასვლელად მოემზადნენ.
აქ ისევ დევების საკითხს დავუბრუნდეთ.
როგორც ზემოთ ვთქვით, დევები, როგორც ჩანს, ჩვეულებრივი ხორციელი ადამიანები იყვნენ, ოღონდ თავზეხელაღებული ყაჩაღები, რომელთაც დაუნდობლობისა და სიმამაცის გამო შეშინებულმა მოსახლეობამ „დევები“ შეარქვა. ამას მოწმობს თუნდაც მათი ადამიანური საბრძოლო იარაღი, რომელიც ჩვენს გმირებსაც კარგად მოერგოთ და გამოადგათ კიდეც შემდგომში. ჩვეულებრივი, გავრცელებული საჭურვლისაგან განსხვავებით მათი იარაღი ძალიან მაღალი ხარისხისა იყო და იმ შემთხვევისათვის იყო განკუთვნილი, თუ ქაჯებთან ბრძოლა მოუწევდათ. თავის მხრივ, როგორც გვახსოვს, ქაჯებიც ჩვეულებრივი, ხორციელი ადა მიანები იყვნენ, რომლებმაც რაღაც ისეთი უცნობი საბრძოლო ხერხები იცოდნენ, რაც ამ ხერხების უცოდინარ ადამიანებს თავზარს სცემდა და მათზე გრძნეულების შთაბეჭდილებას ახდენდა.
ერთი სიტყვით, პოემის დევები და ქაჯები ზღაპრულ არსებებს არ წარმოადგენენ და ამ მხრივაც პოემა რეალისტური ჩარჩოებიდან არ გამოდის.