თინათინისაგან ავთანდილის გაგზავნა მის ყმის საძებრად
თინათინმა მოხუცი მამა კი დააწყნარა, მაგრამ თავად სხვაგვარად ფიქრობდა. მან გადაწყვიტა, თვითონ, მამის უჩუმრად გაერკვია იმ უცხო ჭაბუკის ამბავი, რომელმაც მის მამას ამდენი ხალხი დაუხოცა, მწუხარება მოუტანა და მოსვენება დააკარგვინა. ამის გაკეთება მან თავის შვილურ მოვალეობად მიიჩნია.
მან გადაწყვიტა, ეს საქმე დაევალებინა ავთანდილისათვის, როგორც არა მხოლოდ ქვეშევრდომისათვის, არამედ როგორც მისი მიჯნურისათვის, რომელიც, სამიჯნურო წესების თანახმად, ვალდებული იყო, შეესრულებინა მიჯნური ქალის დავალება. (აღსანიშნავია, რომ აქამდე მათ ერთმანეთისათვის გამხელილი არ ჰქონდათ მიჯნურობა).
მან ავთანდილი თავისთან დაიბარა და უთხრა:
„ასრე გითხრა, სამსახური ჩემი გმართებს ამად ორად:
პირველ, ყმა ხარ, ხორციელი არავინ გვყავს შენად სწორად,
მერმე ჩემი მიჯნური ხარ, დასტურია, არ ნაჭორად.
წადი, იგი მოყმე ძებნე, ახლოს იყოს, თუნდა შორად.
შენგან ჩემი სიყვარული ამით უფრო გაამყარე;
რომე დამხსნა შეჭირვება, ეშმა ბილწი ასაპყარე,
გულსა გარე საიმედო ია მორგე, ვარდი ყარე;
მერმე მოდი, ლომო, მზესა შეგეყრები, შემეყარე.“
თინათინი დავალების შესრულების სამაგიეროდ ერთგულების ფიცს აძლევს ავთანდილს:
„სამსა ძებნე წელიწადსა იგი შენი საძებნარი,
ჰპოვო, მოდი გამარჯვებით, მხიარულად მოუბნარი,
ვერა ჰპოვებ, დავიჯერებ, იყო თურე უჩინარი,
კოკობი და უფურჭვნელი ვარდი დაგხვდე დაუმჭნარი.
ფიცით გითხრობ: შენგან კიდე თუ შევირთო რაცა ქმარი,
მზეცა მომხვდეს ხორციელი, ჩემთვის კაცად შენაქმარი,
სრულად მოვსწყდე სამოთხესა, ქვესკნელს ვიყო დასანთქმარი,
შენი მკვლიდეს სიყვარული, გულსა დანა ასაქმარი!“
როგორც ვხედავთ, თინათინი ავთანდილს დავალებას აძლევს, როგორც მიჯნურსაც და როგორც ქვეშევრდომსაც.
ახლა ცოტა რამ ვთქვათ მიჯნურობის შესახებ, რომელიც „ვეფხისტყაოსნის“ გმირთა მთავარი მამოძრავებელი გრძნობა და ძალაა.
როგორც შესავლის განხილვისას აღვნიშნეთ, რუსთველი ქალ-ვაჟური სიყვარულის სამგვარ სახეობაზე ლაპარაკობს. პირველია უმაღლესი სახეობა - მიჯნურობა, მეორე - შუალედური სახეობა - „ქვენა ხელობა“, ხოლო მესამე - უდაბლესი სახეობა - სიძვა.
იმდროინდელი მხატვრული და ისტორიული მონაცემების მიხედვით, ქალ-ვაჟური სიყვარულის უმაღლესი სახეობა - მიჯნურობა დამკვიდრებული იყო მხოლოდ უმაღლეს წრეებში, დიდგვაროვან ადამიანებში. ქალ-ვაჟური სიყვარული, რა თქმა უნდა, საშუალო და დაბალ ფენებშიც არსებობდა, მაგრამ საქმე ისაა, რომ მას მიჯნურობა არ ერქვა. რუსთველი მას „ქვენა ხელობას“ უწოდებს, რომელიც მიჯნურობას მხოლოდ ჰბაძავს.
მიჯნურობა (უმაღლესი სახეობა) რომ მხოლოდ უმაღლეს წრეებში არსებობდა, ეს ჩანს იქიდან, რომ პოემის მიჯნურები მხოლოდ მაღალი წრის წარმომადგენლები არიან. ასეა პოემის შესავლის მიხედვითაც, სადაც რუსთველი თავის მიჯნურობაზე ლაპარაკობს თამარისადმი. რუსთველი კი მაღალი წრის წარმომადგენელი იყო, როგორც ეს მისი გვარიდან ჩანს. (ასეთი გვარები, როგორც უკვე ვთქვით, მხოლოდ მაღალი წრის წარმომადგენლებს ენიჭებოდათ).
„ვეფხისტყაოსნის“ წინა პერიოდის ლიტერატურული ნაწარმოების „ვისრამიანის“ მიჯნურებიც მაღალ წრეს ეკუთვნიან.
საქართველოს ისტორიის მთავარი წყაროს „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვითაც თამარზე გამიჯნურებულები მხოლოდ ხელმწიფეთა შვილები იყვნენ
მოგვიანო ხანაში და დღესაც „მიჯნურობა“ ზოგადად ქალ-ვაჟური სიყვარულის აღმნიშვნელად იქცა, და ზოგჯერ, საერთოდ სიყვარულის აღსანიშნავადაც. მაგალითად „საღმრთო მიჯნურობა“ გვიანდელ ხანაში იგივეა, რაც ქრისტიანული საღმრთო სიყვარული, რაც, ცხადია, ქალ-ვაჟურ სიყვარულს არ ნიშნავს (თუ ალეგორიასთან არა გვაქვს საქმე).
მაგრამ ჩვენ რახან „ვეფხისტყაოსანზე“ ვსაუბრობთ, „მიჯნურობაც“ ისე უნდა გავიგოთ, როგორც იმ დროს ესმოდათ, როცა ეს პოემა იწერებოდა: იგი არის ქალ-ვაჟური სიყვარულის უმაღლესი სახე, დამკვიდრებული დიდგვაროვანთა წრეებში.
მაღალი წრისათვის, საერთოდ, დამახასიათებელია ქცევის გარკვეული სავალდებულო წესებისა და ნორმების განსაკუთრებული სიმკაცრით დაცვა.
რამდენადაც „მიჯნურობა“ მაღალ წრეებში დამკვიდრებულ ქალ-ვაჟურ სიყვარულს ნიშნავს, ბუნებრივია, მიჯნურობასაც ახასიათებდა სავალდებულო წესები და ნორმები, სამიჯნურო „კოდექსი“, რაც ასევე განსაკუთრებული სიმკაცრით უნდა დაეცვათ.
მიჯნურობის ერთ-ერთი მთავარი წესი იყო მამაკაცის მიერ სატრფოს მსახურება, მისი დავალებების შესრულება, მის წინაშე თავის გამოჩენა რაიმე საგმირო, სასახელო საქმის ჩადენით. (გავიხსენოთ თინათინის მიერ ავთანდილისათვის დავალების მიცემა).
სამიჯნურო წესებში შედიოდა მიჯნური მამაკაცის „გახელება“, „ველად გაჭრა“.
ამგვარი წესები სხვაც ბევრი იყო, მაგრამ ჩვენ ამ ორზე შევჩერდეთ.
რა თქმა უნდა, საყვარელი ქალისადმი მსახურება და მის წინაშე თავის გამოჩენა სრულიად ბუნებრივი საქციელია გამიჯნურებული მამაკაცისათვის, ამიტომ ამის სამიჯნურო წესად დამკვიდრებაც ბუნებრივი და გასაგებია.
ასევე ითქმის „გახელების“, „ველად გაჭრის“ შესახებაც. ამ სამიჯნურო წესებსაც რეალური, ცხოვრებისეული გამოცდილება უძევს საფუძვლად. მართლაც, შეყვარებული, გამიჯნურებული ადამიანი, რომელიც სატრფოს რაღაც მიზეზით თუნდაც დროებით დაშორდა, ან სატრფოსაგან რაღაც წყენა შეხვდა, ხშირად მარტოდ ყოფნას, ადამიანებისაგან განმარტოებას არჩევს სევდა-ნაღველის განსაქარვებლად და არცთუ იშვიათად გრძნობებსაც საკმაოდ მძაფრი ფორმებით გამოხატავს.
საქართველოს დიდგვაროვან წრეებში დამკვიდრებული მიჯნურობა ქცევის სავალდებულო წესებისა და ნორმების მიხედვით ძალიან ჰგავს დასავლეთ ევროპაში შუასაუკენეებში დამკვიდრებულ რაინდულ სიყვარულს. (რუსთველოლოგიურ მეცნიერებაში დადგენილია ამ მსგავსების მიზეზები, მაგრამ ამაზე მსჯელობა შორს წაგვიყვანს).
შუა საუკუნეების დასავლეთ ევროპული რაინდული სიყვარული მრავალ მხატვრულ ნაწარმოებშია ასახული, მაგრამ ჩვენ ერთ მათგანს გავიხსენებთ, რომელიც ალბათ ბევრსა აქვს წაკითხული. ესაა დიდი ესპანელი მწერლის სერვანტესის „დონ კიხოტი“, რომელშიც მრავლად იპოვით რაინდული სამიჯნურო წესებისა და ნორმების დაცვის გამოვლინებებს, რაც უმეტესად კომიკურ სახეს ატარებს, რადგან სერვანტესს რაინდული ყოფა გაშარჟებულად აქვს ასახული. გავიხსენოთ, მაგალითად, დონ კიხოტის ველად გაჭრა მისი გამოგონილი სატრფოს, დულსინეას გულისათვის, აგრეთვე საგმირო საქმეების, ფათერაკების ძიება, დულსინეასადმი რაინდული მსახურების მიზნით.
მოვიყვან ნაწყვეტს ამ რომანიდან.
აი, როგორ ესაუბრება დონ კიხოტი თავის ერთგულ საჭურველმტვირთველს სანჩოს:
„როდი უნდა ვიფიქროთ, რომ პოეტებისაგან ყველა ნაქები ქალი იმათი საყვარლები ყოფილიყვნენ. იქნებ გგონია, ყველა ის ამარილისები, ფილისები, სილვები, დიანები, გალათეები, ფილიდები და სხვანი ამგვარნი, რითაც სავსეა ჩვენი წიგნები, შაირები, რომანსები, სადალაქოთა თაროები და თეატრები, - ცოცხალი ძვალ-ხორციანი არსებანი მათ მაქებარ პოეტთა სატრფონი ყოფილიყვნენ. სულაც არა. ისინი მხოლოდ პოეტთა წარმოდგენაში ცოცხლობდნენ, მათი შაირების საგანს შეადგენდნენ, რომ თავი მიჯნურად გამოეჩინათ ან მიჯნურობის ნიჭის მქონედ მაინც...“
სწორედ ამდაგვარი წარმოსახვის საგანია დონ კიხოტისთვის მისი „სატრფო“ დულსინეა ტობოსელიც. მისი სამსახურისთვის, მის მიმართ სამიჯნურო წესების შესრულების მიზნით, დონ კიხოტი გადაწყვეტს „ველად გაჭრას“, „გახელებას“, ხოლო სანჩოს დულსინეასთან გზავნის, რათა მას აცნობოს ეს ამბავი.
სანჩო ეუბნება თავის ბატონს:
„ - მოწყალეო ბატონო, წეღან თქვენ სწორად თქვით, რომ ჩემი დამთხვეულობის ერთი ნიმუში მაინც ნახეო, რომ შემეძლოს წმინდა გულით დავიფიცო, თქვენი გაგიჟება საკუთარი თვალით ვნახე-მეთქი. როგორც ბრძანებდით, ერთი რამ გიჟური საქმე მართლაც უნდა მიჩვენოთ, თუმცა ღვთის მადლით ერთი თქვენი დიდი სიგიჟე კიდეც ვნახე: თქვენი აქ დარჩენის სურვილი დიდი სიგიჟე არ არის, მაშ რაა?
- განა ტყუილად გეუბნებოდი, - დაიძახა დონ კიხოტმა, - მაშ დაიცა, სანჩო, ვიდრე „მამაო ჩვენოს“ წარმოთქმას მოასწრებდე, თვალის დახამხამებაში ერთ სიგიჟეს კიდეც გაჩვენებ.
წამსვე საჩქაროდ შარვალი გაიხადა, პერანგის ამარა დარჩა, კისერში ორჯერ ხელი წაიკრა, მაღლა შეხტა, ქუსლები უკანალზე ამოიკრა, ფეხებაშვერილი ხელებზე დადგა, ორჯერ მალაყს გადავიდა და ისეთი რამ გამოაჩინა, რომ სანჩომ აღარ ისურვა მისი ხელმეორედ დანახვა, როსინანტი მოაბრუნა და გზას გაუდგა. ამ სანახავმა სავსებით დააკმაყოფილა სანჩო და დაარწმუნა, რომ მის ბატონს სრულებით ჭკუა აერია.“
აი, ასე მძაფრად აქვს გაშარჟებული სერვანტესს მიჯნურობის წესების თვითმიზნური, არაბუნებრივი, ფორმალური შესრულება.
მაგრამ აქედანაც კარგად ჩანს, რა განსაკუთრებული გულმოდგინებით ეკიდებოდნენ სამიჯნურო წესების დაცვას შუასაუკუნეების ევროპაში და ეს ზოგჯერ ფორმალობაში, არაბუნებრიობაშიც გადადიოდა, რამაც სერვანტესს მისი მძაფრი გაშარჟების საბაბი მისცა.
„ვეფხისტყაოსნის“ მიჯნურებიც იცავენ მიჯნურობის წესებსა და ნორმებს, მაგრამ ეს ხდება შექმნილი სიტუაციიდან გამომდინარე აუცილებლობის გამო. ამიტომ მათი ქცევები სრულიად ბუნებრივი და ლოგიკურია, როგორც ამას ქვემოთ ვნახავთ. ესეც, ცხადია, რუსთველის უდიდეს მხატვრულ ოსტატობაზე მეტყველებს.
ახლა დავუბრუნდეთ შინაარსის გაცნობას.
ავთანდილმა სიხარულით მიიღო მეფე-ქალისა და მიჯნურის ეს დავალება. მხოლოდ ის აწუხებდა, რომ თინათინთან დიდი ხნით განშორება მოუწევდა.
ზემოთ ვნახეთ, რომ მეფე როსტევანი შეურიგდა იმ აზრს, რომ უცხო მოყმე ეშმაკეული მოჩვენება იყო და დაიბრუნა ძველებური მოლხენილი ცხოვრება. მეფე ისევ რომ არ აეშფოთებინათ, თინათინმა და ავთანდილმა მას დაუმალეს თავიანთი ნამდვილი განზრახვა.
ავთანდილმა როსტევანს აუწყა, რომ სამი წლით მიდიოდა ვითომდაც თავის მამულში სამეფო საქმეების მოსაწესრიგებლად:
„მე წავიდე, მოვიარო, ვილაშქრო და ვინაპირო,
თინათინის ხელმწიფობა მტერთა თქვენთა გულსა ვგმირო,
მორჩილქმნილთა გავახარო, ურჩი ყოვლი ავატირო,
ძღვენნი გკადრნე ზედა-ზედა, არ სალამი დავაძვირო.“
როსტევანს ეძნელა ავთანდილთან განშორება, მაგრამ მაინც შეუქო განზრახვა. ძალიან ადვილად კი მოტყუვდა! რას იფიქრებდა, რომ ავთანდილი მოატყუებდა! მაგრამ ავთანდილსაც სხვა გზა არ ჰქონდა. ასეა, ზოგჯერ ტყუილის თქმაც შეიძლება, თუ კეთილი მიზნით არის ნათქვამი. ისე, დამეთანხმებით, ტყუილს უმეტესად ცუდი მიზნით ამბობენ.
სანამ უცხო მოყმის საძებნელად წავიდოდა, ავთანდილი ჯერ საკუთარ მამულში გამოემართა, რომელიც სატახტო ქალაქიდან ოცი დღე-ღამის სავალით იყო დაშორებული. საინტერესოა, რომ მის მამულს „სამეფო“ ეწოდება: „რა მოვიდა, სიხარული შიგან გახდა სამეფოსა“.
ავთანდილის მამული არაბეთის ერთ-ერთი სამეფოა. როგორც ჩანს, არაბეთში სხვა „სამეფოებიც“ იყო. როსტევანი იწოდება, როგორც „მეფეთა ზედა მფლობელი“.
იმდროინდელი საქართველოც „შვიდ სამეფოდ“ იწოდება ისტორიულ წყაროებში.
ავთანდილს დიდი სიხარულით შეხვდნენ თავის სამეფოში. სამი დღის ლხინისა და გართობა-ნადირობის შემდეგ ავთანდილმა თავისი გაზრდილი შერმადინი დაიბარა სათათბიროდ, უთხრა, რომ იგი გამიჯნურებული იყო თინათინზე, რომელმაც მას უცხო მოყმის მოძებნა დაავალა, როგორც მეფე-პატრონმა და როგორც მიჯნურმა. შერმადინს თხოვა, მისი აქ არყოფნის პერიოდში თვითონ გაეწია ავთანდილის მაგივრობა და სამეფოსთვის ეპატრონა, მაგრამ არავისთვის გაემხილა მისი წასვლის ნამდვილი მიზანი. სამ წელიწადში თუ არ დავბრუნდე, ცოცხალი აღარ ვიქნები და როსტევან მეფეს შეატყობინეო.
შერმადინი ძალიან შეაწუხა ავთანდილის გადაწყვეტილებამ და მთელი გულით თხოვა, ისიც თან გაეყოლებინა. მაგრამ ავთანდილმა უარი უთხრა იმის გამო, რომ მიჯნური ვალდებული იყო, მარტო შეესრულებინა დავალება, მარტო „გაჭრილიყო ველად“. „რა მიჯნური ველთა რბოდეს, მარტო უნდა გასაჭრელად“, - უთხრა მან შერმადინს.